Waar of niet waar: Hansje Brinker en Wilhelm Tell

Met zijn allen kennen we het verhaal van het jongetje dat de stad behoedde voor een enorme overstroming en wie kent niet het verhaal van de beroemde Wilhel Tell die een appel van het hoofd van zijn zoontje schoot?

Het jongetje met zijn ‘vinger in de dijk

Een van de klassieke verhalen van jeugdige heldendom is dat van het Hollandse jongetje dat verkleumd van de kou zijn vinger in het gat van een lekkende dijk hield tot er hulp kwam, en zo de stad Haarlem (volgens sommigen heel Holland) van overstroming redde. Maar wie in de Nederlandse geschiedenis naar de oorsprong van het verhaal zoekt zal niets vinden.

Het werd namelijk bedacht door een 19e-eeuwse Amerikaanse schrijfster van kinderverhalen, Mary Mapes Dodge, en het verscheen voor het eerst in sommige— merkwaardigerwijs niet alle — uitgaven van haar boek Hans Brinker, or the Super Skater (Hans Brinker, of de Zilveren Schaatsen), dat meer dan 100 jaar geleden verscheen.

Terwijl het jongetje het gat ziet en er zijn ‘mollige vingertje’ in steekt, laat hij een ‘gegrinnik van jongensachtig plezier’ horen en zegt, ‘de onstuimige wateren moeten nu tot staan komen! Haarlem zal niet verdrinken zolang ik hier ben!’ Alsof ze bijna verwacht dat ze er van zal worden beschuldigd het verhaal te hebben verzonnen, laat mevrouw Dodge een van haar figuren zeggen: ‘Is het waar? Natuurlijk. - . is er geen kind in Holland dat het niet weet.’

Tenslotte heeft zelfs Nederland het gefantaseerde verhaal aanvaard; de naamloze held wordt herdacht met een standbeeld dat in 1950 bij de Spaarndammer sluis werd onthuld.

Wilhelm Tell

Iedereen kent het verhaal van Wilhelm Tel, die weigerde te buigen voor de muts van gouverneur Gessler, die op het marktplein op een paal was gestoken als symbool van de Habsburgse overheersing van Zwitserland in de 14e eeuw. TelI (wiens naam tussen twee haakjes ‘de gek’ betekent) werd gegrepen en kreeg opdracht een appel van het hoofd van zijn zoon te schieten.
De pijl van scherpschutter TelIs kruishoog spleet de appel in tweeën, maar Gesssler wilde weten waarom de Zwitser een tweede pijl bij zich had gestoken. Toen TelI antwoordde dat deze bedoeld was om Gessler te doden als de eerste pijl zijn zoon ook maar een haar had gekrenkt, werd hij in de boeien geslagen en over het Uri-meer naar het kasteel van Küssnacht gevoerd.

Onderweg stak er een storm op. De bewakers maakten Tell los zodat hij hen naar de veilige oever kon leiden. Dichtbij de kant sprong hij van de boot — zijn sprong’ wordt nog steeds aan de toeristen getoond — en wist het land te bereiken. Gesslers mannen verdronken, maar de tiran zelf kon zich redden. Hij werd opgewacht door Tell, die hem de tweede pijl door het hart schoot. Tell werd leider van een verzetsbeweging die Zwitserland van het vreemde juk bevrijdde, en stierf tenslotte na veel avonturen in Sehachenbach.

Het verhaal van Wilhelm Tell werd voor het eerst verteld in de Zwitserse kronieken van de 16e-eeuwse schrijver Aegudius Tschudi, 200 jaar nadat Tell verondersteld werd te hebben geleefd. Zelfs de datum die voor het appel-incident wordt genoemd - 18 november 1307— geeft een schijnbare historische nauwkeurigheid aan het verhaal.

Maar historici hebben geen enkele aanwijzing gevonden dat het echt gebeurd is. In geen enkele Zwitserse geschiedschrijving uit die tijd wordt melding gemaakt van iemand die Wilhelm TeIl of Gessler heet. In feite wordt het verhaal als zo onhistorisch beschouwd dat het Kanton Schwuyz in 1890 opdracht gaf het verhaal uit alle schoolgeschiedenisboeken te schrappen.

Tschudi’s verhaal schijnt een Zwitserse versie te zijn van een legende uit de 11e eeuw, want verhalen over knappe boogschutters komen over heel Noord-Europa voor. In een oude Schotse legende moet een schutter genaamd Gilpatrick een ei van het hoofd van zijn zoon schieten. In een 12e-eeuws Saksisch verhaal verschijnt een Tell-achtige figuur als Toki, tegenstander van Harald Blauwtand, en in de oud-Noorse legenden als Toko.

Tschudi schijnt alleen details te hebben toegevoegd — en TelI tot de Zwitserse volksheld te hebben gemaakt die hij nu is.