De structuur van de aarde: IJs

In de poolstreken en op hoge breedten waren plaatsen waar - tengevolge van koele zomers of zware sneeuwval - niet alle sneeuw die 's winters viel smolt. Langzaam stapelde ze zich op, jaar in, jaar uit. Geleidelijk drukte de bovenste sneeuw de onderste samen en deze kristalliseerde opnieuw tot een harde, korrelige ijslaag. Maar door de opwarming van de aarde smelten gletsjers en het pakijs van vooral de Noordpool in recordtempo.

IJstijd

Tijdens het Pleistoceen (de laatste miljoen jaar) zijn er diverse ijsperioden geweest en schoven gesloten ijsvelden ettelijke keren vooruit en achteruit over Noord-Amerika en Europa. Ten tijde van hun grootste uitgebreidheid bedekten zij Noord-Amerika zuidwaarts tot New York; in Europa strekten zij zich zuidwaarts uit van Skandinavië tot Londen en Leipzig. Deze ijsvelden kenmerkten zich vooral door de vorming van bekkens, zoals de Hudsonbaai in Canada, op plaatsen waar zij tot stilstand kwamen.

Morenes
Vast materiaal dat het ijs meevoerde werd aan alle kanten gedeponeerd in de vorm van steenhopen, morenes genaamd. Rivieren die onder het ijs doorstroomden lieten ook materiaal achter, zogenaamde eskers, die er uitzien als slingerende spoordijken. Zwerfstenen zijn grote keien die door het ijs zijn meegevoerd ver van hun plaats van herkomst. Bij ons vooral bekend in de vorm van hunebedden, gebouwd als graven in de prehistorische steentijd, zo'n 2000 jaar v. Chr. In de laatste ijstijd, die tot ± 10.000 v. Chr. duurde, kwam de ijskap in ons land tot halverwege. Verder kent men de nunataks, een Eskimoterm voor bergtoppen die boven het ijs uitsteken.

Stijging zeeniveau
Er was zoveel water in de vorm van ijs op het land opgeslagen, dat het zeeniveau over de hele wereld met 120 m. daalde. De stijging van het zeeniveau die volgde op de terugtrekking van de ijsvelden had veel sneller plaats dan de stijging van het land dat door het ijs was neergedrukt. Een bewijs voor het feit dat het land nog steeds stijgt vindt men in oude kustlijnen die men heeft gevonden in vroeger met gletsjers bedekte gebieden en die ver boven het tegenwoordige zeeniveau liggen. Deze opwaartse beweging duurt nog voort in Canada en in Noord-Europa in een tempo van 1 cm. per jaar.

Vorming van inhammen
Wegens de wrijving tussen ijskristallen stromen ijsvelden langzamer dan water. De beddingen die zij achterlieten zijn dominerend voor het landschap waarin zij zijn uitgeslepen. Bekende voorbeelden zijn de fjorden van Noorwegen, de lange baaien van Oost-Canada, de inhammen of lochs van Scotland en de zeeëngten van Nieuw-Zeeland. Verwering en erosie doen de steile zijden van een gletsjerkanaal geleidelijk aan verpulveren en produceren met stenen bedekte hellingen.

Noordpool

Het enorme gewicht van de gletsjer doet ijs naar beneden glijden met een snelheid die varieert van een tiental centimeters tot twintig meter per dag. De stroming duurt voort totdat het ijs een niveau bereikt waar het smelten de toevoer overtreft of totdat een klip aan zee is bereikt waar de gletsjer, opgedrukt door het water, afkalft of afbreekt in geweldige brokken. Deze brokken, de zogenaamde ijsbergen, raken op drift totdat zij tenslotte zijn gesmolten. In het noordelijk deel van de Atlantische Oceaan vormden zij een gevaar voor de scheepvaart. Waarnemingen over de afgelopen 50 jaar laten in alle seizoenen een achteruitgang zien in de omvang van het zee-ijs met de opvallendste terugtrekking in de zomer. De Noordelijke IJszee was tot voor kort permanent bedekt met in beweging zijnde ijsmassa's, poolijs of pakijs geheten, dat gevormd wordt door de oceaan zelf. De Groenlandse IJsplaat domineert het landijs in het noordpoolgebied. Het maximale gebied dat aan het oppervlak van de ijsplaat wegsmelt door de opwarming van de aarde nam in de periode 1979 tot 2002 gemiddeld met 16% toe, een gebied ongeveer ter grootte van Zweden.

Het klimaat verandert op de polen veel sneller dan in gematigde en tropische gebieden van de aarde. Dat heeft verschillende oorzaken. Eén belangrijke oorzaak is dat, als sneeuw en ijs smelten, de donkere bodemlaag en de zee aan de oppervlakte komen. Die absorberen warmte veel sterker dan de sterk reflecterende sneeuw en het ijs. Ten tweede is er nauwelijks vegetatie in de poolgebieden. Opwarming wordt niet getemperd door verdamping, die bijvoorbeeld in een bos of boven grasgebieden tot afkoeling kan leiden. Ten derde is de luchtlaag boven de poolgebieden veel dunner dan in de tropen. Er hoeft dus minder lucht opgewarmd te worden om hetzelfde effect te bereiken.

Zuidpoolgebied

Gletsjers treft men aan in alle hoge bergketens, zelfs rond de evenaar. Gletsjers van de Himalaja-bergketen, die bijzonder groot zijn, ontmoeten elkaar en vormen uitgestrekte ijsvlakten op de bergen. Het meeste ijs ter wereld bevindt zich echter in het Zuidpoolgebied of Antarctica, waar een gebied zo groot als Europa bedekt is met een ijslaag van meestal kilometers dik. Deze dikke ijslaag heeft zich verzameld in de loop van vele miljoenen jaren. Het afvloeien van ijs in de omringende oceaan gebeurt zeer langzaam, omdat de helling erg gering is. Als deze ijslaag zou smelten, zou het zeeniveau wereldwijd ca. zes meter stijgen. Het smelten van het Zuidpoolijs is echter veel minder waarschijnlijk dan wat zich nu op de Noordpool dreigt af te spelen. Vooral omdat het hier om landijs gaat. Sattelietopnamen stellen juist vast dat de ijsoppervlakte op de Zuidpool de laatste 25 jaar iets is toegenomen. Wel maken wetenschappers zich ongerust over de gigantische ijsplaat, ter grootte van de provincie Overijssel en 200 m. dik, die zich kortgeleden losgemaakt heeft van Antarctica en de Zuidelijke IJszee in is gedreven en inmiddels in honderden ijsbergen en ijsschotsen is uiteengevallen. De plek waar het gebeurde is de laatste dertig jaar niet zo'n grote hoeveelheid ijs kwijtgeraakt. Ook zijn de zomers op de Zuidpool de laatste jaren opvallend warm geweest. © 2008 - 2009 Staal, gepubliceerd in Diversen (Wetenschap) op 08-04-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Staal is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• De Zuidpool en de Noordpool, IJs en Eskimo's: In dit artikel komen de verschillen tussen de Noordpool en de Zuidpool naar voren, ook kom je te weten hoe de namen Arctica en Antarctica zijn ontstaan, en welke…
• Hoe ontstond de ijstijd?: Korte samenvatting over het ontstaan van de ijstijd. Behandeld de vragen: Hoe ontstond een ijstijd, hoelang is het geleden dat er een ijstijd was en hoe leefden mensen in de ijstijd…
• Natuurwonder Poolgebieden: Groenland I: Groenland, een eiland in de noordelijke Atlantische Oceaan. Deel uitmakend van Denemarken heeft Groenland een aantal natuurwonderen. Zo bezit Groenland een ijskap wat…
• Het ontstaan van een Gletsjer: Gletsjers zijn grote, bewegende ijsmassa’s die ontstaan als er ’s winters meer sneeuw en ijs bij komt, dan er ’s zomers smelt. Als al het ijs in de wereld nu opeens zou smelten…
• Belangrijke ontdekkingsreizen: De poolstreken: Lang geleden hebben de Inuits of Eskimo's zich al aangepast aan het leven in sneeuw en ijs. Voor het merendeel van de mensen bleven de uitgestrekte en eenzame g…