De structuur van de aarde: Rivieren

In de meeste delen van de wereld valt elk jaar een aanzienlijk gewicht aan water naar beneden in de vorm van regen. Een deel ervan verdampt; een ander deel dringt in de bodem, waar het mineralen oplost, en valt op de bergen waar het de grond naar beneden spoelt. De rest sijpelt en stroomt verder en voert materiaal mee in zijn loop. Deze erosie heeft weinig invloed op de grond die beschermd wordt door gras of bos, maar vooral door ontbossing heeft de mens grotere gebieden aan erosie blootgesteld.

Stroomsnelheid

Kleine stroompjes verenigen zich gaandeweg tot grotere rivieren, die in min of meer permanente beddingen lopen. De stroomsnelheid van een rivier hangt voornamelijk af van de helling van de streek waar hij doorheen stroomt. Maar een brede, diepe rivier stroomt sneller dan een smalle, ondiepe (bij gelijke helling), omdat een smalle rivier een grotere aanrakingsoppervlak met zijn oevers en bodem heeft, zodat er relatief meer wrijving optreedt. De uitschuring die een rivierbedding dieper en breder maakt, is evenredig met het kwadraat van de stroomsnelheid, zodat een rivier bij dubbele snelheid vier maal zoveel materie zal uitgraven en meevoeren, ongeacht of het aarde, zand, kiezelstenen of keien zijn. Fijn slib verplaatst zich over de grootste afstand en slaat alleen neer in rustig water.

De loop van de rivier

De meeste rivieren hebben een slingerende loop, behalve wanneer zij door vaste wanden zijn ingesloten. De erosie van de oevers is het grootst aan de buitenzijde van de bochten en de afzetting van materiaal is het grootst aan de binnenzijde daarvan. Slingerende rivieren vertonen daarom de neiging zich te verplaatsen. Bij hoog water wordt een scherpe bocht wel eens afgesneden, zodat een hoefijzervormig meertje achterblijft. Stroomt een rivier door makkelijk mee te nemen materiaal, zoals zand en grind, dan zal hij spoedig zijn bedding verbreden en zullen zijn stroomsnelheid en diepte afnemen. Afzettingen kunnen zandbanken vormen in het midden van de stroom en tenslotte loopt de rivier niet meer in één bedding maar in een aantal smallere. Deze 'gevlochten stromen', zo genoemd vanwege hun doorheengeweven voorkomen, zijn traag en hebben de neiging dicht te slibben. Een mooi voorbeeld van zo'n rivier is de Loire, die daarom ook pas de laatste 200 km. van zijn totale lengte van 1400 km. bevaarbaar is voor grotere schepen. In ons land is de Maas gekanaliseerd, mede om de scheepvaart vlotter te laten verlopen. Naast de Maas is in 1935 boven Maastricht het Julianakanaal gegraven over een lengte van 36 km.

Stroomgebied van de rivier

Slechts een gering deel van het landschap wordt rechtstreeks weggesleten door de rivieren. De meeste erosieprodukten (zand, grind, slib etc.) komen in de rivieren terecht door lawines, aardverschuivingen en uitwassing door regenval die plaats vinden op de hellingen van heuvels en bergen. De rivier regelt het vervoer van deze erosieprodukten en verandert daarmee het landschap. Wanneer een landschap tengevolge van bewegingen in de aarde wordt opgeheven, heet het een verjongd landschap. De rivieren snijden in een jong landschap met kracht hun beddingen en vormen steile, bergachtige of diep ingesneden landschappen. Wanneer we spreken van een volledig ontwikkeld landschap, zijn de bergen geleidelijk lager en meer afgerond. Er zijn dan minder rivieren, maar ze zijn breder en ondieper. Gaat de kringloop ongestoord verder - hetgeen zelden voorkomt - dan ontstaat een oud landschap. De rivieren zullen periodiek de omringende vlakte overstromen en daarna een laag slib achterlaten, die een zeer vruchtbare bodem oplevert. Dergelijke riviervlakten werden al lang geleden door de mens bewoond, vooral wanneer er regelmatig overstromingen plaatsvonden. Ons land is daar een goed voorbeeld van.

Canyons
Soms gaat de bodemopheffing even snel als de rivier er zijn bedding in snijdt en dan ontstaan zogenaamde canyons. In ca. twee miljoen jaar heeft de Coloradorivier in de VS zowat 4000 km³ gesteente weggevoerd en de Grand Canyon gevormd door zich een weg te banen dwars door een berg, die in hetzelfde tempo van ongeveer 15 cm. per eeuw steeg.

Langste rivieren
Tot voor kort werd aangenomen dat de Nijl de langste rivier ter wereld was. Braziliaanse onderzoekers hebben in 2000 in de Andes in Peru ontdekt, dat de Amazone niet in Noord-Peru, maar in het zuiden van het land ontspringt. Daarmee is de Amazone nu 6800 km. lang en de Nijl tweede met een lengte van 6500 km. Op de derde plaats staat de Yangtze (China) met 6400 km. lengte. Op plaats vier en vijf volgen de Missouri (VS) en de Mekong (China, Cambodja en Vietnam) met een lengte van ±4400 km.