De structuur van de aarde: Veranderende kusten

Er is een overgangsstrook tussen land en zee, de kustlijn, die voortdurend aan verandering onderhevig is. Het strand, los materiaal dat op de vaste kust ligt, wordt voortdurend verder verpulverd en verplaatst. Stromingen langs de kust en getijdestromingen hebben, hoewel ze belangrijke factoren zijn, slechts een geringe eroderende werking op de kust zelf. De watergolven spelen een overheersende rol bij de verandering van kustlijnen.

Veranderingen in de kustlijn

Bij diep water wekt de overstrijkende wind oppervlaktegolven op, maar het water zelf komt nauwelijks in beweging: het schommelt eenvoudig op en neer. Maar wanneer golven van de diepe zee in ondiep water komen, brengen zij grote watermassa's in beweging.

Erosie van grote golven tijdens stormen kan een verwoestende werking hebben. Het water kan dan duinen ondergraven en dijken doorbreken. In Nederland herinneren wij ons de watersnoodramp van 1953, als gevolg van een combinatie van springvloed en een noordwesterstorm. Die ramp was de aanleiding voor het grootscheepse Deltaplan.

Rotsen aan de kust noemt men kliffen of klippen. In ondergedompeld of gebroken gesteente zijn ze gewoonlijk minder steil. Als een klip geweken is voor de golven, laat hij een vlakke verhoging achter. Soms treft men dergelijke platformen landinwaarts aan, hetgeen bewijst dat bewegingen in de aarde de kust in het verleden omhoog hebben gedrukt.

De rol van wind en golven

Een deel van het door de golven geërodeerde materiaal wordt naar diep water gespoeld, maar de grootste massa wordt langs de kust verplaatst door schuin op de kust afkomende winden en golven. In deze beweging wordt het vergezeld door veel grotere hoeveelheden sediment die door rivieren worden aangevoerd. De meeste rivierdelta's zijn niet loodrecht op de kust gevormd, omdat de overheersende winden het sediment naar één kant verplaatsen. Daar hoopt het zich op in brede zandbanken, die dikwijls tot duinen uitgroeien. Dergelijke opeenhopingen kunnen ook ontstaan op punten waar de kustlijn ombuigt of waar een gebergte de drift langs de kust tegenhoudt.

Vlakke kuststroken

De verplaatsing van het sediment langs de kust strekt de kustlijn en veroorzaakt brede gebogen stranden, die naar de overheersende winden gekeerd zijn. Deze stranden zijn eerder stabiele dan verdwijnende kenmerken van het kustlandschap. Ze zijn vooral goed ontwikkeld aan de kusten van lage landen, zoals in West-Europa. In baaien zijn de stranden meestal landinwaarts gebogen en soms zijn ze van de onregelmatige rand van een ondergedompelde kust gescheiden door een lagune of zeeëngte.

Toen het ijs van de laatste ijstijd (in het Pleistoceen) smolt, stegen de zeeniveaus 100 m. Daarom zijn de meeste kustlijnen van nu eigenlijk ondergedompelde kusten. De hoofdkenmerken van deze kusten zijn een onregelmatige of getande kustlijn met verdronken riviermondingen en tal van baaien en voorgebergten (berggebied aan zee), die dikwijls eindigen in eilanden en ondiepten. Een gerezen kustlijn is echter vaak regelmatig van vorm met brede, vlakke kuststroken en veel zandbanken buiten de kust. Sommige kusten tonen bewijzen zowel van ondergedompeling als van opheffing boven water. Andere zijn gevormd door landaanwas zeewaarts, zoals in delta's van grote rivieren of door koraalgroei of vulkanische werking.

Rotskusten

Vele ondergedompelde kusten ondervinden de invloed van bergketens. Er zijn globaal twee soorten rotskusten:

Riaskust
Lopen de bergen recht de zee in, dan is het voorkomen van forse voorgebergten en diepe baaien heel algemeen. Dit zijn zogenaamde riaskusten, zo genoemd naar de vorm die men in Noordwest-Spanje aantreft. De fjordkusten van Noorwegen, Schotland, Groenland en Nieuw-Zeeland hebben veel weg van riaskusten, maar de verdronken inhammen, uitgeschuurd door gletsjers in plaats van rivieren, zijn veel dieper.

Fjordenkust
Kenmerkend voor veel fjorden is de ondiepe ingang of 'drempel' aan de zeezijde, die soms zichtbaar zijn als eilanden, en heel algemeen zijn voor de kust van Noorwegen en Labrador. Lopen de bergen evenwijdig aan de kust, zoals aan de Dalmatische kust in Kroatië het geval is, dan levert de onderdompeling een reeks langgerekte eilanden op evenwijdig aan de kust met vele inhammen, die door land ingesloten havens vormen.

De erosie aan de kustlijn van een ondergedompelde kust verschilt sterk van die aan een kustlijn van een gerezen kust. In het eerste geval stroomt de zee landinwaarts en bewerkt een landschap dat al geërodeerd (afgeslepen) is door processen op het land. In het tweede geval wordt de kustlijn uitsluitend gevormd door de zee.