De structuur van de aarde: Getijden

Getijden zijn ritmische schommelingen van het zeeniveau en kunnen het best worden waargenomen aan de kusten. Aan de meeste kusten stijgt het zeeniveau tweemaal per dag tot een maximum dat men vloed of hoogwater noemt, en daalt dan weer tot een minimum dat men eb of laagwater noemt. Het interval tussen de ene hoogwaterstand en de volgende duurt gemiddeld 12 uur en 25 minuten. Het is dus elke volgende dag 50 minuten later hoogwater of vloed.

Onstaan getijden en getijdenverloop

Het verband tussen de getijden en de maanfasen is al lang bekend. Zon en maan spelen een belangrijke rol bij het ontstaan van de getijden, maar getijdenverloop en -variaties zijn meer een functie van krachten die optreden ten gevolge van de aarddraaiing en van vorm, afmetingen en diepte van de zee- en oceaanbekkens.

Samenwerking zon en maan
De kracht die de maan op de oceanen uitoefent, is zowat tweemaal zo groot als die van de zon. Dit komt omdat de zon, hoewel haar massa 27 miljoen maal zo groot is als die van de maan, zoveel verder weg staat. De werking van zon en maan bestaat daarin dat zij het water dat zich recht beneden hen bevindt aantrekken, terwijl de aarde verder draait. Het gestegen water daalt weer en deze 'pompwerking' doet zeer lange golven ontstaan die zich in alle richtingen over de aarde uitbreiden. Middenin de oceaan zijn deze golven nauwelijks merkbaar en is het getijdenverschil maximaal 30 cm. Maar wanneer ze in ondiep water komen, maken zij zich duidelijk merkbaar in de vorm van een rijzen en dalen van het waterniveau. Tegelijkertijd produceert een compenserende werking getijdengolven aan de tegenovergestelde zijde van de aarde.

Springtij en doodtij
Bij volle maan en bij nieuwe maan werken de krachten van maan en zon vrijwel langs dezelfde rechte lijn, waardoor hogere en lagere getijden optreden dan de gemiddelde. Men noemt deze getijden springtij (respectievelijk springeb en springvloed). Bij het eerste (toenemende) en laatste kwartier (afnemende stand) van de maan maken de krachten van maan en zon een rechte hoek met elkaar, tengevolge waarvan er getijden van minimale uitwijking optreden. Deze getijden noemt men doodtij; het verschil tussen eb en vloed is dan minimaal. Gedurende elke maanmaand van 28 dagen neemt het hoogtij daarom geleidelijk af van springtij tot doodtij in de eerste week, neemt geleidelijk toe tot een springtij in de tweede week, en herhaalt de cyclus in de derde en vierde week.

Op een gladde aardbol zouden in maart en in september overal langs de evenaar buitengewoon hoge springtijden optreden. Elders zouden de springtijden het hoogst zijn in januari wanneer de aarde het dichtst bij de zon staat. Zon en volle maan werken samen om water van de evenaar weg te trekken. In de praktijk maken continentale barrières het beeld echter veel ingewikkelder.

Getijdenverschillen

De getijdenverschillen lopen van enkele tientallen centimeters in open zee tot meer dan 16 m. bij springtij in bijvoorbeeld de Fundybaai bij Nova Scotia aan de oostkust van Canada, die landinwaarts smaller wordt. Naarmate de monding zich vernauwt neemt de hoogte van de getijdegolf toe, waardoor soms een muur van water ontstaat, een soort vloedgolf. De hoge vloedgolf in de Amazone, de Pororoca, is een anderhalve kilometer lange waterval van 5 m. hoogte, die zich stroomopwaarts stort met een snelheid van ruim 20 km. per uur. Het gebulder is nog te horen op 25 km. afstand. Dichterbij zijn aan de kust van Bretagne de getijdenverschillen hier en daar ook meer dan 12 m. Bij ons aan de Noordzeekust maximaal 2 m. In de Waddenzee nog minder.

Watersnoodramp Zeeland 1953
Op kusten die slechts een geringe helling vertonen, zoals die langs de Noordzee, is het opkomen en terugtrekken van het getij indrukwekkend. De strook zand die bij laag water droogvalt, kan wel honderd meter breed zijn. In onze Lage Landen kunnen rampzalige overstromingen plaatsvinden wanneer de dijken niet in staat zijn het opkomende hoogwater te keren. Dit kan gebeuren wanneer een springtij gepaard gaat met een krachtige storm, die het water extra opzwiept. Men kan een dergelijke stormvloed voorspellen. Een voortdurende inspectie van de dijken is vereist, opdat zwakke plekken kunnen worden ontdekt. Bij de stormvloedramp van 1 februari 1953 kwamen ten gevolge van dijkdoorbraken grote delen van Zeeland onder water te staan. Deze stormramp kostte 1850 mensen het leven. Om herhaling te voorkomen werd het ambitieuze Deltaplan ontwikkeld en uitgevoerd. Behalve het ophogen en vernieuwen van tal van dijken omvatte het plan ook de aanleg van afsluitdammen in Haringvliet, Grevelingen en Oosterschelde.

Nijldelta
Wanneer een grote rivier als de Nijl uitmondt in een vrijwel getijloze zee als de Middellandse Zee, vormt zich aan de monding een deltagebied. Er is geen werkelijke riviermond meer en de voornaamste zeehaven Alexandrië moest worden gevestigd op vaste bodem aan de kust buiten de deltamoerassen. © 2008 - 2009 Staal, gepubliceerd in Diversen (Wetenschap) op 08-04-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Staal is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Gevaar voor de kust: wanneer is er kans op overstroming?: De zeespiegelstijging alleen zorgt er (nog) niet voor dat het land kan overstromen. Het zijn voornamelijk buitengewoon hoge golven en extra hoge wate…
• Watersnoodramp van 1 februari 1953: Tegenwoordig staat Nederland bekend als de expert op het gebied van water. Dit is echter het gevolg van een desastreuze dag. In de nacht voorafgaand aan 1 februari 1953 vo…
• Zeeën en Oceanen: Zeeën en Oceanen. Hoeveel oceanen zijn er? Wat is de diepste oceaan? Waarom golft de zee? Waarom is de zee zout? Waar kun je het continentaal plat vinden? Wat zijn getijden? Wat is een vloe…
• Wat is de maan, en wat is haar merkbare invloed?: We weten veel van de maan, niettemin blijven er veel vragen onbeantwoord. Met het onderstaande artikel zullen veel van uw vragen beantwoord worden.
• Deltawerken, beweegbare dijk: De Deltawerken zijn gebouwd naar aanleiding van de watersnoodramp in 1953. Het project was bedoeld om een dergelijke ramp te voorkomen in de toekomst. Bij de realisatie hiervan…