Stollingsgesteenten

Stollingsgesteenten zijn kristallijnen of glasachtige die zijn ontstaan door afkoeling en stolling van vloeibaar gesteente. Dit stollingsproces kan diep in de aardkorst plaatsvinden, maar ook op het aardoppervlak.

Magma

Stollingsgesteente ontstaan door stolling van magma, het hete vloeibare gesteente dat afkomstig is uit de aardmantel. Uit seismologische gegevens is gebleken dan de aardmantel zelf niet vloeibaar is. Magma ontstaat als gevolg van beweging in de aardmantel. Door de grote wrijvingskrachten, als gevolg van deze bewegingen wordt het mantelgesteente zo heet, dat het vloeibaar wordt; dit is magma. De ‘brandstoffen’ die deze beweging aandrijven, zijn vooral de radioactieve elementen in de aardmantel en aardkorst. Dat er bewegingen in de aardmantel plaatsvinden, blijkt onder meer uit de verschuiving van de continenten.

Dieptegesteenten

Stollingsgesteenten worden verdeeld in uitvloeiing- en dieptegesteenten. Dieptegesteenten, ook wel plutonische gesteenten genoemd, zijn ontstaan uit magma dat op enkele kilometers of meer onder het aardoppervlak is gestold. Op deze diepte gaat de afkoeling heel langzaam. Daardoor gaat de kristallisatie geleidelijk en ontstaan er grote kristallen van 1 tot 10 millimeter in doorsnede. Dieptegesteente zijn dan ook grofkorrelig.

Uitvloeiinggesteente

Uitvloeiinggesteente zijn ontstaan uit magma dat aan of vlak onder het aardoppervlak of zeebodem is gestold. Het magma wordt dan lava genoemd. De afkoeling van het magma gaat dan natuurlijk veel sneller dan diep in de aardkorst. De mineralen stollen snel en vormen kleine tot zeer kleine kristalletjes; uitvloeiinggesteenten zijn altijd fijnkorrelig. Gaat de afkoeling heel erg snel dan worden helemaal geen kristallen gevormd en ontstaat er (vulkanisch) glas, bijvoorbeeld obsidiaan. Onderweg naar het aardoppervlak koelt het magma natuurlijk wel al een beetje af. Een aantal mineralen zal al gestold en uitgekristalliseerd zijn voor het magma het aardoppervlak heeft bereikt. Deze mineralen hebben al grote kristallen gevormd, terwijl uit de resterende lava een fijnkorrelig gesteente ontstaat. Het resterende fijnkorrelig gesteente met grote kristallen erin wordt een porfier genoemd.

Ganggesteenten

Ganggesteenten ontstaan uit magma die spleten en gangen in gesteenten is binnengedrongen en daar is gestold. Gedurende het binnendringen, stolt het magma in fasen. Niet alle mineralen stollen namelijk bij dezelfde temperatuur. Daardoor verandert de samenstelling van het magma steeds en ontstaan er allerlei nieuwe mineralen. De belangrijkste ganggesteenten zijn:

• Fijnkorrelige aplieten
• Grofkorrelige pegmatieten
• Porfierische dolerieten

In pegmatieten worden vaak kostbare edelstenen gevonden zoals robijn, saffier, topaas, granaat en toermalijn.

Classificatie

Stollingsgesteenten worden ingedeeld op basis van hoeveelheden alkali- en plagioklaze veldspaten en silica (kwarts) of veldspatoiden. De laatste twee komen nooit samen in een gesteente voor. In het magma zouden die met elkaar reageren en veldspaat vormen. Silicarijke gesteenten worden zuur genoemd, veldspatoidenrijke worden basisch genoemd.

De belangrijkste dieptegesteenten zijn:

Graniet	Veel silicia en alkaliveldspaten
Granodioriet	Veel silicia en plagioklazen
Syeniet	Veel alkaliveldspaten, licht zurig of basisch
Gabbro	Veel calciumrijke plagioklazen, licht zuur of basisch
Dioriet	Veel natuurlijke plagioklazen, licht zuur of basisch

Bevatten de laatste drie veel veldspatoiden (basisch gesteente) dan wordt de naam foidgabbro, foidsyeniet of bijvoorbeeld nefeliendioriet.

De uitvloeiinggesteente hebben een parallelle classificatie; de belangrijkste hiervan zijn:

Rhyoliet	als graniet
Deciet	als granodioriet
Trachiet	als syeniet
Basalt	veel plagioklazen, licht basisch
Andesiet	veel plagioklazen, licht zuur
Fonoliet	veel alkaviveldspaten en veldspatoiden
Tefriet	veel plagioklazen en veldspatoiden

Stollingsgesteenten bestaan vaak voor een belangrijk deel uit donkere of mafische mineralen; pyroxenen, amfibolen, mica's en olivijn. Bestaat een gesteente voor meet dan 90% hieruit dan is het een ultramafisch gesteente. Een heel belangrijk ultramafisch gesteente en een der belangrijkste bestanddelen van de aardmantel is periodotiet dat grotendeels uit olivijn bestaat.

Special

Meer weten over de planeet aarde?
De planeet aarde © 2008 - 2009 Danny-vellinga, gepubliceerd in Diversen (Wetenschap) op 01-10-2008, laatst gewijzigd op 02-10-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Danny-vellinga is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• De structuur van de aarde: Vulkanen: Een werkende vulkaan die zwaveldampen en vlammen uitbraakt, is een van de meest dramatische natuurverschijnselen. Hoewel het merendeel van de nog werkende vulkanen gelege…
• Spreekbeurt Vulkanen: Een vulkaan is een opening in de aardkorst, waar heet magma uit komt. Als de magma uit de vulkaan komt heet het lava. Als een vulkaan ontploft heet dat een uitbarsting. Bij een vulkaanu…
• Kristallen - Het ontstaan van miniatuur tijdscapsules: Hoe meer je over kristallen te weten komt, hoe beter je hun werking kunt begrijpen dus des te effectiever ze zijn. Lees hier over het ontstaan van krist…
• Kristal: chemische symbolen: Kristallen zijn natuurproducten die diep uit de aarde komen. Het zijn objecten vol licht en schoonheid. Al sinds mensenheugenis gebruiken we kristallen om ons leven te verrijken…
• Kristal: overzicht nuttige kristallen: Kristallen zijn natuurproducten die diep uit de aarde komen. Het zijn objecten vol licht en schoonheid. Al sinds mensenheugenis gebruiken we kristallen om ons leven te…