Robots – waarom Japan voorop loopt

Japan is het land van de robots. In geen ander land vinden we zoveel robots in bedrijven en huishoudens, en worden de mechanische helpers zo positief bekeken. Japanse producenten van robots domineren de wereldmarkt. Japan hoopt met robots het toenemende tekort aan werknemers op te vangen, en rekent op een enorme groei van de verkopen.

Van industrie-robot tot robothond

Van alle robots die wereldwijd worden gebruikt in industriële bedrijven (zoals autofabrieken) komt zeventig procent uit Japan. De Japanse bedrijven gebruiken zelf ook heel veel robots, er staan er al honderdduizenden opgesteld. Daarnaast beginnen robots te verschijnen op steeds meer plaatsen in het gewone leven, als wandelende informatiepost op straat, als verpleeghulp in zorginstellingen, als hulpje in het huishouden. Japanse onderzoekers en bedrijven zijn er goed in om aandacht van de media te krijgen voor steeds weer nieuwe spectaculaire ontwerpen: een robothond en andere robot-knuffeldieren, een robot-atleet, of Androïde robots die griezelig veel op echte mensen beginnen te lijken. Meestal zijn dat kortstondige hypes: de robothond van Sony is al lang niet meer in productie. Maar ondertussen gaat achter de schermen de ontwikkeling in de robotica door.

Waarom heeft nou juist Japan op het gebied van robotica een voorsprong genomen op andere ontwikkelde landen? Daar zijn drie redenen voor:

• De beroepsbevolking krimpt, er is een toenemend tekort aan menskracht
• Overheid en bedrijfsleven zien robotica als de groeisector van de toekomst
• De Japanse cultuur staat positief tegenover machines, er is veel minder angst voor de robot dan in het Westen

De beroepsbevolking van Japan krimpt

De eerste belangrijke reden is dat Japan een toenemend tekort heeft aan mensen. De bevolking vergrijst, de beroepsbevolking krimpt. Er is steeds meer behoefte aan ‘handen aan het bed’ in de bejaardenzorg, maar Japan zelf kan die niet meer leveren. Dit probleem (dat de komende decennia gaat gelden in alle ontwikkelde landen, ook Nederland) kan worden opgevangen door mensen uit andere landen binnen te laten. Maar daar zijn Japanners erg huiverig voor. De immigratieregelingen zijn extreem streng. Volgens sommige berekeningen zouden er per jaar 700.000 mensen moeten worden binnengelaten om te voorzien in de behoefte aan werknemers. In feite worden er nauwelijks 50.000 toegelaten (vooral verpleegsters uit Indonesië en de Filipijnen).

De tekorten aan werknemers in de industrie kunnen deels worden opgevangen door automatisering en robotisering. Er zijn echter nog nauwelijks robots die even flexibel en multi-inzetbaar zijn als menselijke werknemers. Enkele robotfabrikanten concentreren zich nu op dat soort robots, die een handelingsbereik hebben vergelijkbaar met dat van een mens. Vooralsnog met beperkt succes. (Na de rampen van begin 2011 kwam van diverse kanten kritiek op de Japanse robotbouwers, omdat ze blijkbaar niet in staat waren robots te leveren voor bijvoorbeeld een noodsituatie in een kerncentrale).

Het tekort aan personeel in de ouderenzorg leidt tot schrijnende situaties, verwaarlozing en vereenzaming van bejaarden. De hoop is, dat een nieuwe generatie robots kan bijdragen aan de oplossing van dat probleem. Dit moeten robots zijn die niet alleen fysieke taken aan kunnen, maar ook contact kunnen maken met mensen.

Robotica als groeisector

Een tweede belangrijke reden waarom Japan een voorsprong heeft op het gebied van robotica is het beleid van overheid en industrie. Japan ziet in de robotica een groeisector. Robots moeten voor de Japanse industrie van deze eeuw worden wat de auto was in de twintigste eeuw: de motor van de groei. De groeicijfers die worden voorspeld voor de verkopen van robots voor toepassing in industrie en huishouden zijn astronomisch: bijna 100% per jaar in de periode tot 2025. Of die prognoses standhouden na de serie rampen die Japan trof in het begin van 2011 moet nog worden afgewacht.

De Japanse cultuur staat positief tegenover robots

Al in de jaren vijftig van de vorige eeuw doken in de Japanse strips en tekenfilms robots op die de mensheid kwamen redden (aangedreven door een Atoomhart…). In Japanse cultuur bestaat veel minder angst voor de bedreigende kanten van de machine dan in de Westerse cultuur. Volgens sommigen heeft dat te maken met de eeuwenoude Japanse religie Shinto, waarin geen scherp onderscheid wordt gemaakt tussen levende wezens en niet-levende materialen. In ieder geval is het opvallend hoe ongeremd Japanse onderzoekers en bedrijven toewerken naar robots die menselijke gevoelens kunnen aanvoelen en wellicht ook uiten.

The Economist laat Karl MacDorman aan het woord, een Westerse robotica specialist verbonden aan de universiteit van Osaka, die een heel opmerkelijke verklaring heeft voor het enthousiasme waarmee Japanners de robot omarmen: de buitengewoon ingewikkelde en formalistische omgangsvormen waarmee mensen in die cultuur elkaar tegemoet treden. “Omgaan met andere mensen kan een probleem zijn voor Japanners", zegt hij, “omdat ze altijd moeten nadenken wat de ander precies voelt, en welk effect alles wat zij zeggen zal hebben op de ander.“ De kleinste fout in de beleefdheidsregels kan grote gevolgen hebben. “Maar het is onmogelijk om een robot in verlegenheid te brengen,”aldus McDorman, “of om door een robot in verlegenheid te worden gebracht doordat je iets verkeerd zegt.”