Geografie Israël: Golan en Negev veiligheidslandschappen

De Israëlische geograaf Arnon Soffer heeft samen met zijn Amerikaanse collega Julian Minghi in 1986 een artikel geschreven over Israëls veiligheidslandschappen: de invloed van militaire beschouwingen over landgebruik. Als casestudies zijn de Golan Hoogvlakten en de Negev genomen. Er wordt gekeken naar onderscheidende veiligheidselementen op macro-, meso-, en micro-niveaus. Het landschap intensiveert vanaf het centrum naar de periferie. Dit artikel is een samenvatting van het artikel 'Israel's security landscapes: the impact of military considerations on land uses.' Tevens vindt u de visie van Etsel over de huidige situatie waarbij het centrum van Israël weer meer een veiligheidslandschap is geworden door zelfmoordaanslagen en door raketaanvallen.

Inleiding

Het culturele landschap wordt bepaald door economische, urbaan-rurale, politieke of militaire elementen. Omdat Israël sinds haar bestaan in continue staat van oorlog is spelen militaire elementen de hoofdrol in het culturele landschap.

Elementen van het veiligheidslandschap

Soffer en Minghi definiëren het veiligheidslandschap als “het resultaat van de noodzaak een staat (een gebied) te verdedigen onder bepaalde politieke processen, ideeën en technologische niveaus in de loop der tijd binnen een erg specifiek natuurlijk en cultureel regionaal raamwerk.”

Er zijn drie niveaus te onderscheiden:

1. macro-niveau: de staat
2. meso-niveau: gebied/regio
3. micro-niveau: feitelijke nederzettingen of interne delen

Alle drie de niveaus hebben drie soorten elementen:

• militaire elementen
• veiligheid en defensieve elementen
• uitkomsten oorlog

Macro-niveau

militaire elementen – macro-niveau
vliegvelden, havens, legerkampen, militaire industrie, grensversterkingen, etc.

veiligheid en defensieve elementen – macro-niveau
transportnetwerk, nederzettingen netwerk, openbare diensten, etc.

uitkomsten oorlog – macro-niveau
nationale begraafplaatsen, monumenten, herdenkingsdagen, programma's op radio en televisie, etc.

Meso-niveau

militaire elementen – meso-niveau
legerkampen, oefenterreinen, versterkingen, industrieën, etc.

veiligheid en defensieve elementen – meso-niveau
regionaal transportnetwerk, parkeerterreinen voor tanks, infrastructurele elementen, etc.

uitkomsten oorlog – meso-niveau
monumenten, parken, versterkingen, verlaten dorpen, etc.

Micro-niveau

militaire elementen – micro-niveau
legerkampen, industrieën in steden, etc.

veiligheid en defensieve elementen – micro-niveau
klinieken, schuilkelders, hekwerken rond nederzettingen, etc.

uitkomsten oorlog – micro-niveau
monumenten, begraafplaatsen, straten en parken vernoemd naar gesneuvelden, folklore, ruïnes, etc.

Veiligheidslandschappen in Israël

In bepaalde delen van het Israëlische landschap kan meer dan 50% als veiligheidslandschap worden beschouwd: de Negev, de Jordaan Vallei en de Golan Hoogvlakten. Eigenlijk kan daar ook de grens met Libanon worden bij gerekend en het gebied rondom Gaza.

De ontwikkeling van het veiligheidslandschap in Israël in tijd en ruimte

Vóór de oprichting van de staat lag de nadruk op micro-niveau: de beveiliging van de nederzettingen. Landbouw en socio-economische functies waren ondergeschikt aan veiligheidsbelangen.

Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog initieerden de Britten veiligheidsprojecten op meso-niveau (wegen, hekken langs de grens met Libanon). Op macro-niveau waren er politiebureaus, vliegvelden, transportnetwerken en veel legerkampen.

Na de oprichting van de staat Israël is het veiligheidsaspect toegenomen op macro-niveau. Door gebrek aan ruimte werden veel veiligheidselementen richting de marginale regio's in het noorden en zuiden geduwd: de Golan, Jordaan Vallei en de Negev (later de Sinaï toen die in 1967 werd veroverd). Maar later nam het veiligheidsaspect ook in het binnenland weer toe: groei leger, 1974 een akkoord met Syrië waardoor militaire faciliteiten van de Golan in Israël werden verplaatst, groei onrust met Libanon, terroristische activiteiten langs de kust, groei (para-militaire) Nachal nederzettingen in Judea en Samaria, terugtrekking uit de Sinaï.

De Golan

De Golan is een extreem geval van een veiligheidslandschap: in vele delen van het gebied is dit zichtbaar. Factoren die dit verklaren:

• In 1948 viel Syrië Israël binnen en bezette enkele maanden gebieden vlakbij de grens.
• Ruïnes van Mishmar-HaYarden zijn zichtbaar .
• Israël ontwikkelde een defensiesysteem in reactie op artillerie aanvallen.
• In 1973 bezette het Syrische leger 3 dagen de Golan.
• Israël heroverde het gebied en bezette een deel van Syrië.
• In 1974 kwam er een akkoord wat leidde tot nieuwe versterkingen.
• Het gebied langs de grens ligt vol met mijnen, er loopt een hek langs de grens.
• Israël gebruikt de Golan als trainingsgebied, er zijn tanks gestald, er liggen voorraad centra, en er is een uitgebreid wegen netwerk.
• Civiele sector is sterk op defensie gericht: nederzettingen, wegen, communicatie, elektriciteit- en watersystemen, hekwerken, schuilkelders, etc.
• Andere elementen zijn militaire begraafplaatsen, parken ter herinnering aan gesneuvelden.

De Negev

De Negev is een ander extreem geval van een veiligheidslandschap. Hier is sprake van een frictie tussen civiele en militaire belangen. Toch verspreiden veiligheidselementen zich over het landschap: civiele industrie gericht op militaire activiteiten, para-militaire Nachal nederzettingen. Tussen 1948-1967 werd slechts een klein gedeelte van de Negev door het leger gebruikt. De groei vond plaats tussen 1967-1978 en vooral na 1982 toe Israël zich uit de Sinaï terugtrok en het leger de Negev intensief ging gebruiken. De Natuur Reservaat Autoriteit wilde bepaalde gebieden beschermen. Dit is ook gelukt. Toch blijven er fricties bestaan. Die bestaan ook tussen het leger en wat economisch slecht lopende nederzettingen. Er is weinig ruimte voor industriële uitbreiding. De nederzettingen profiteren ook niet echt van de legerkampen die ver weg liggen. Toch vormt het leger een mogelijke bron van ontwikkeling (werkgelegenheid, bevolken van geïsoleerde gebieden en veiligheid voor de verspreide bevolking). Er bestaat ook frictie tussen verschillende legeronderdelen. Tanks veroorzaken veel stofdeeltjes in de lucht die een probleem vormen voor de legervliegtuigen ( de piloten en de mechaniek). Zo moeten trainingstijden op elkaar worden afgestemd.

Conclusie

De modernisering van het leger vereist uitbreiding van het veiligheidslandschap. Met de opkomst van het terrorisme komt een nieuw tijdperk. De belangrijkste activiteit verschuift naar binnenste defensie en haar invloed op lokaal niveau. Met het afschieten van raketten vanuit Libanon en Gaza en de zelfmoordaanslagen is het veiligheidslandschap richting het centrum gegaan.

Visie van Etsel

Het artikel van Soffer en Minghi dateert al weer van 1986. We zijn nu in 2011 al weer 25 jaar verder en er is heel wat gebeurd.

Vanaf de jaren '90 van de vorige eeuw werd Israël geteisterd door zelfmoordaanslagen in het hele land. Het land veranderde zo geheel in een veiligheidslandschap wat o.a. tot uiting kwam in veel controles van mensen die openbare gebouwen en bussen binnen stapten en herdenkingsplekken van aanslagen. Ook moesten Gaza en de West Bank regelmatig afgesloten worden om Palestijnse terroristen tegen te houden. Met de bouw van het veiligheidshek zien we een heel duidelijk veiligheidselement in het landschap opdoemen. Ook zijn in Judea en Samaria aparte veiligheidswegen aangelegd voor de Joodse bevolking om veilig te kunnen reizen.

Een nieuw fenomeen sinds het begin van deze eeuw is het afschieten van raketten vanuit Libanon (dat gebeurde overigens ook al eerder) en Gaza. Vooral Gaza vormt een probleem. Het omliggende Israëlische gebied is praktisch een oorlogszone geworden waar mensen regelmatig naar de schuilkelders moeten om bescherming te zoeken. Volgens recente gegevens van inlichtingendiensten zijn de Palestijnse raketten uit Gaza zelfs in staat om Tel Aviv te bereiken mocht een groot conflict zich voordoen. Ook tijdens de Tweede Libanonoorlog in 2006 is gebleken dat Hezbollah niet schroomde om raketten op Haifa af te schieten dat zo een front werd.

Het weggeven van land in het kader van een vredesregeling in de toekomst zal grote problemen voor Israël opleveren. Het was al een grote aderlating dat destijds de Sinaï aan Egypte werd weggegeven omdat Israël zo gedwongen werd de Negev als oefenterrein te gebruiken. Het weggeven van de Golan en de Jordaanvallei zal een nieuwe grote aderlating vormen en de druk op de Negev alleen maar doen toenemen.

Meer informatie: Geografie Israël: Geografische verkenningen Israël.

Lees verder

• Israël-steden en streken 7: de Negev – cultuurlandschap
• Boekrecensie: Guide to the Golan Heights - Aviva Bar-Am
• Geografie Israël: Geografie als wetenschappelijke discipline