Geografie Israël: stedelijke planning na 1948

Met de oprichting van de staat Israël in 1948 kregen de Joden volledige zeggenschap over het stedelijk planningsbeleid in het land. De Town Planning Ordinance van 1938 bleef van kracht met enige wijzigingen. In 1965 trad de Planning en Bouw Wet in werking (die inmiddels ook weer is vervangen) omdat de oude planningsconcepten onvoldoende bleken te zijn voor de snelle en grootschalige bouw die nodig was voor de opvang van immigranten.

Nieuwe steden

Om de nieuwe immigranten op te vangen moesten er nieuwe steden komen. Er moest een stedelijke hiërarchie komen die de interactie tussen grote steden en dorpen regelde door het oprichten van steden van verschillende omvang, de verspreiding van de bevolking in het belang van veiligheid en de verdediging van de grenzen, en de nog steeds onbevolkte delen van het land.

Aanvankelijk werden de nieuwe immigranten opgevangen in verlaten steden zoals Lod, Ramla, Beth She'an en Beer Sheva. Toen daar geen plek meer was werden er tijdelijk doorgangskampen opgericht bij de oudere nederzettingen in de Kustvlakte. Sommige werden later ontmanteld, andere werden onderdeel van de nederzettingen (Rishon LeZion, Rechovot en Hadera), die zo de status van stad kregen. Ook ontwikkelden sommige doorgangskampen zich tot onafhankelijke nederzettingen zoals Or-Akiva en Jehoed.

De volgende stap was de oprichting van nieuwe kleine steden: Sederot, Ofakim, Ramat Yishai, Netivot, etc. Er kwamen ook grotere nieuwe steden: Beth Shemesh, Kiriat Malachi, Kiriat Ono, Dimona, Maalot, etc. Nog grotere nieuwe steden waren Ashdod en Beer Sheva. De nieuwe steden ontwikkelden zich naast de nieuwe suburbs van Tel Aviv en Haifa.

Kustvlakte – opvang van de meeste immigranten

De meeste nieuwe immigranten werden opgevangen in Tel Aviv en Haifa. Een relatief klein aantal vestigde zich in de rest van het land, inclusief Jeruzalem. De Kustvlakte onderging een grote economische ontwikkeling op het gebied van industrie, landbouw en diensten. Er ontstond een ketting van nederzettingen vanaf Nahariyya in het noorden tot Ashkelon in het zuiden. Omdat de meeste immigranten in hun land van oorsprong in de stad woonden, was het logisch dat ze zich in Israël ook in de stad vestigden en stedelijke beroepen gingen uitvoeren.

Ontwikkeling steden in Judea, Samaria en Galilea beperkt

Vanwege de topografische omstandigheden zijn het aantal nieuwe steden in Judea, Samaria en Galilea beperkt gebleven. Ook liggen deze gebieden te veraf van het centrum. De voornaamste functies van deze steden waren het aanbieden van diensten aan omliggende dorpen. Er heeft zich geen uitgebreid stedelijk patroon ontwikkeld.

Dominante positie van metropool Tel Aviv

De belangrijkste stedelijke ontwikkelingen hebben zich voorgedaan in de metropool Tel Aviv dat zich uitstrekt van Herzliyya en Ramat HaSharon in het noorden tot Rishon LeZion in het zuiden en Bnei Brak en Givatayim in het oosten. Tegenwoordig strekt de invloedssfeer van metropool Tel Aviv zich uit richting Samaria.

De oudere nederzettingen en de ontwikkelingssteden in de Kustvlakte hebben een voordeel t.o.v. steden in Galilea, Judea en de Negev. Het verstedelijkingsproces gaat er sneller vanwege een goed ontwikkelde economische en agrarische achtergrond, gunstig klimaat en topografische omstandigheden en de nabijheid van de zee en belangrijke verkeersaders.

In de perifere gebieden stuit stedelijke ontwikkeling op moeilijkheden en is er een langzamere vooruitgang. Er zijn evenwel twee uitzonderingen: Jeruzalem en Beer Sheva. Jeruzalem krijgt veel economische administratieve steun van de regering. Het is tegenwoordig een metropool dat zich uitstrekt tot Ramallah in het noorden en Bethlehem in het zuiden. Jeruzalem als stad is groter dan Tel Aviv (maar niet als metropool). Beer Sheva werd gebouwd rond een bestaande stedelijke kern en ligt gunstig ten noorden van de Negev en in het centrum van een vlakte. Communicatieroutes uit het verleden worden tegenwoordig efficiënt gebruikt.

Het stedelijk patroon nog niet uitgekristalliseerd

Tel Aviv, Haifa en Jeruzalem kennen een zekere mate van volwassenheid. Tel Aviv is inmiddels al een wereldstad geworden. In Tel Aviv woont 5,5% van de Israëlische bevolking en in Groter Tel Aviv is dit zelfs 38%. Andere steden zijn nog niet uit ontwikkeld tot grote steden of kleine steden.

Rurale planning goed ontwikkeld

Rurale planning heeft zich vanaf het begin goed ontwikkeld. Er waren professionele kennis en duidelijke functies en sociale en ideologische achtergrond. Er bestonden verschillende typen huizen in de moshava, kibboets en moshav. Er waren wat technische problemen: toegankelijkheid tot een nabijgelegen dorp zonder het direct te passeren; ook het contact tussen de wooneenheid en openbare gebouwen bleef.

Stadsontwerp

Er was aanvankelijk weinig aandacht voor estheticisme. Regionale planning hield wel rekening met het behoud van open ruimtes. Maar qua stadsplanning werd hier niets aan gedaan. De stadsmentaliteit in Israël was laag. Daarnaast was bouwen duur. In heuvelachtig gebied was esthetisch ontwerp nodig. Er moest rekening gehouden worden met archeologische en historische plekken. Het handhaven van open ruimtes en de ontwikkeling van tuinen kostte veel geld onder de Israëlische klimatologische omstandigheden. Nieuwe steden hadden aanvankelijk een gebrek aan pleinen, ontmoetingsplaatsen, indrukwekkende monumenten, torens, en andere architectonische elementen die een stad mooi maken. Er was meer aandacht voor functie dan voor architectuur. De laatste jaren is daar verandering in gekomen.

Meer informatie: Stadsgeografie Israël: geografie Israëlische steden.

Lees verder

• Geografie Israël: stedelijke planning vóór 1948
• Geografie Israël: stedelijke ontwikkeling voor en na 1948
• Geografie Israël: urbanisatie onder het Zionisme vóór 1948
• Geografie Israël: stadsgeografie en stedelijke planning
• Israël-steden en streken 1: cultuurlandschap geografie