De ijstijden - binnenkort weer een ijstijd?

Een groot deel van noord- en West-Europa is in de ijstijden bedekt geweest met ijs. De laatste ijstijd eindigde ongeveer 10.000 jaar geleden. Veel door de ijstijden veroorzaakte geologische verschijnselen zijn nog steeds zichtbaar in Nederland en elders in de wereld

Pleistoceen

Ongeveer 2,5 miljoen jaar geleden begon het pleistoceen en koelde de aarde geleidelijk af. Voor die tijd was de aarde veel warmer dan tegenwoordig. Wetenschappers weten niet waardoor de afkoeling van de aarde werd veroorzaakt. Maar vanuit de poolgebieden en de hoogbergen ontwikkelden zich ijskappen die grote delen van Europa en Noord-Amerika bedekten. Na ongeveer 300.000jaar werd het klimaat weer warmer en eindigden de eerste ijstijd. Niet voor lang echter. Sinds het begin van het pleistoceen zijn er ongeveer 20 ijstijden (glacialen genoemd) en tussenijstijden (interglacialen) geweest, in tijdsduur varieerden van 10.000 tot 500.000 jaar. Gedurende de ijstijden werden grote delen van Noord-Amerika, Europa en Azië bedenkt door een dikke ijskap. De voorlaatste ijstijd – het Saalien geheten – is het koudst geweest. In Europa strekte de ijskap zich vanaf het noorden uit tot het zuidpunt van Ierland, Londen, Hilversum, Arnhem en Twente naar Midden-Europa. In Noord-Amerika bereikte het ijs de verenigde staten en op het zuidelijk halfrond werden delen van zuidelijke Andes, Nieuw-Zeeland en tasmanie bedekt.

Dikte van het ijs

Door het gewicht van het ijs werd de aardkorst ingedrukt. Dit verschijnsel is nu waar te nemen op Groenland en Antarctica. Na het afsmelten van de ijskap van de laatste ijstijd begon de aardkorst weer omhoog te komen. Je kunt het een beetje vergelijken met een zwaar belanden schip dat na lossen hoger in het water komt te liggen. Dat rijzen van de aarskorst gaat nog steeds door. De Botnische Golf tussen Zweden en Finland is al enkele honderden meters gerezen en rijst nog steeds met een snelheid van ongeveer 1 meter per eeuw. Op basis van deze beweging en zwaartekrachtmetingen hebben geologen kunnen berekenen wat de dikte van de ijskap moe zijn geweest. Die is in Noordwest-Europa maximaal 3500 meter dik geweest. Door het afsmelten van de ijskap steeg ook de zeespiegel. Gedurende de laatste ijstijd was de zeespiegel 100 tot 120 meter lager dan tegenwoordig. Dit blijft uit bijvoorbeeld rivierdalen die zich nu op de zeebodem bevinden, diep onder de huidige zeespiegel. Gedurende een aantal tussenijstijden is het klimaat warmer geweest dan nu. Toen waren de ijskappen van Groenland en Antarctica veel kleiner en was de zeespiegel tot zelfs vele tientallen meters hoger dan nu. Nederland en Vlaanderen vormden toen een deel van de zeebodem, diep onder de zeespiegel

Resten uit de ijstijd

De ijstijden hebben duidelijk sporen nagelaten. Ook in Nederland zijn duidelijke overblijfselen die dateren uit het Saalien, toen de ijskap Nederland bereikte. De beroemde, Drentse hunebedden zijn gebouwd van grote zwerfkeien die door het landijs helemaal vanuit Zweden naar Nederland zijn meegevoerd. Het ijs stuwde ook grote hoeveelheden grond en stenen voor zich uit. Deze eindmorenes bleven na het afsmelten van het ijs achter en zijn nu te zien als een serie heuvelruggen die op een lijn liggen, dwars over Nederland van het Gooi via de Veluwe naar Twente.

Vroegere ijstijden

In de geschiedenis van de aarde zijn er verschillende perioden geweest, waarin grote delen van het land werden bedekt door dikke ijsbedekking zijn gevonden in Ontario (Canada) en zijn 2,2 miljard jaar oud. In Australië zijn sporen van 900 miljoen naar oud gevonden. De volgende serie ijstijden was tegen het einde van het precambrium, circa 600 tot 650 miljoen jaar geleden. Gedurende het eind van het Ordovicium (450 miljoen jaar geleden) was o.a. het gebied van de tegenwoordige Sahara grotendeels door ijs bedekt (vergeet niet dat als gevolg van de continentverschuivingen de Sahara in die tijd ergens anders lag!). Ook gedurende het perm (240 tot 280 miljoen jaar geleden) waren er ijstijden.

Weervoorspelling

De oorzaken van de ijstijden zijn nog onbekend: waarom zijn er zulke lange perioden van vele miljoenen jaren zonder ijstijden? De laatste ijstijd eindigde 10.000 jaar geleden en wetenschappers verwachten dat ‘binnenkort’ (binnen nu en 50.000 jaar) de volgende van start zal gaan.

Special

Meer weten over de planeet aarde?