Antibiotica, de nieuwe redder

In 1909 had Paul Ehrlich de stof salvarsan ontdekt. Hiermee kon syfilis worden genezen. In 1935 ontdekte Gerhard Domagk dat de stof sulfonilamide goed werkt tegen de bacterie Streptococcus, die longontsteking kan veroorzaken. En drie jaar later vond men het middel sulfapryidine tegen een andere bacterie die longontsteking veroorzaakt, Pneumococcus. De blijdschap was groot.

Jazeker, men was erg blij. Want een longontsteking was toen een zeer ernstige ziekte. Eén op de drie patiënten ging gewoon dood. Eerst leek de ontsteking op een gewone verkoudheid. Dan stak plotseling een zware koorts op. De patiënt kreeg een stekende pijn aan de zijde waar de long aangetast was. De huid werd soms blauwachtig door zuurstofgebrek. Na een week tot tien dagen kwamen de spannendste uren, de zogenaamde crisis. Nu werd beslist wie er zou winnen, het menselijk lichaam of de vele kleine coccen. Als de patiënt het niet redde, stierf hij tijdens de crisis. Als hij de sterkste was, verdwenen de bacteriën even plotseling als ze waren verschenen. Vaak was de temperatuur van de patiënt binnen zes uur na het hoogtepunt van de crisis alweer normaal en kon iedereen opgelucht ademhalen. Het herstel duurde daarna nog maanden. Geen wonden dat men laaiend enthousiast was over de ‘sulfatabletten’.

Penicilline

Toen Gerhard Domagk in Engeland voor een medisch genootschap een lezing hield over zijn sulfonilamide, zat in het publiek de Schotse microbioloog Alexander Fleming. Fleming was niet enthousiast. Hij had namelijk zeven jaar eerder al een stof ontdekt die veel beter werkte tegen bacteriën, maar zijn demonstraties met die wonderlijke stof werden nooit serieus genomen. Flemings stof werd gemaakt door de schimmel Penicillium notatum. Hij was zelf niet in staat de werkzame stof uit de schimmel te halen en slaagde er ook niet in een groot laboratorium over te halen om dat lastige katwei uit te voeren. Uiteindelijk werd deze stof, ‘penicilline’, pas in de Tweede Wereldoorlog goed onderzocht en op grotere schaal geproduceerd. Het schijnt dat men het dure project pas wilde financieren toen de behoefte aan de goede medicijnen voor de militairen aan het front merkbaar werd. De farmaceutische industrie haalde de penicilline jarenlang uit de Penicillium-schimmels. In 1959 lukte het een team van Engelse chemici en biologen om de werkzame stofzelf te maken zonder behulp van een schimmel. Het eerste synthetische antibiotica ontwikkeld met fantastische namen en spectaculaire eigenschappen. Streptomycine bijvoorbeeld heeft de gevreesde tuberculose bijna de wereld uit geholpen. Al deze stoffen worden door veel mensen nog steeds ‘penicilline’ genoemd., naar het allereerste antibioticum. In tegenstelling tot wat men soms denkt, helpen antibiotica niet tegen ziekten die door virussen worden veroorzaakt.

Ook dieren hebben er baat bij

Antibiotica waren onmiddellijk een doorslaand succes. Overal was wel een toepassing voor deze stoffen te vinden. Koeien krijgen vaak ruwe uiers en kunnen dan ontstekingen oplopen. Dat is vervelend voor de koe en voor de boer, want die mag de melk van de zieke koe niet verkopen tot ze genezen is. Men ontwikkelde daarom ‘uierzalf’, een mengsel van vaseline en stoffen die ook in huidcrèmes zitten, aangevuld met een stevige cocktail van antibiotica. ‘Stadse dames’ die ontdekten dat je er een gaaf huidje van kreeg, smeerden de koeienzalf ook op hun eigen huid. Je kunt nog steeds ‘uierzalf’ bij de drogist kopen, maar de antibiotica zitten er niet meer in. Ook varkens kregen snel met antibiotica te maken. Deze dieren leven vaak dicht op elkaar en zijn tamelijk vatbaar voor allerlei lastige aandoeningen. De ziekten zijn niet levensbedreigend, maar ze belemmeren wel de door de boer gewenste snelle ontwikkeling. Men gaf de dieren op elke kilogram voer één honderdste gram antibiotica, zodat ze veel sneller groeiden. Ook kippen werden op die manier behandeld.

Het lijkt alsof er alleen maar succes verhalen over antibiotica te vertellen zijn, maar dat is helaas niet zo. Bacteriën kunnen zich namelijk op een speciale manier aanpassen aan nieuwe omstandigheden. Hoe ze dat klaar spelen, zal ik eventueel in een nader artikel bespreken. © 2008 - 2009 Jorisdejager, gepubliceerd in Onderzoek (Wetenschap) op 17-03-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Jorisdejager is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Antibiotica, werking en soorten: Antibiotica zijn organische stoffen die ziekteverwekkers bestrijden. Deze stoffen zijn met name gericht op het bestrijden van bacteriële infecties. Er zijn twee verschillende…
• Ziekenhuisbacterie: Acinetobacter Baumannii: Er zijn veel bacteriën. De meeste daarvan kan je goed bestrijden met antibiotica, waardoor je de bacterie dus doodt. Een aantal bacteriën zijn zo goed als resiste…
• Resistentie tegen antibiotica: Antibioticaresistentie ontstaat door overmatig of onjuist gebruik van antibiotica. Wanneer een antibioticum veelvuldig verkeerd wordt gebruikt, zal een bacteriële ziekteverwekk…
• De Papegaaienziekte: Medio november 2007 wordt, voor de eerste keer in de Nederlandse geschiedenis, bekend dat er een uitbraak van de papegaaienziekte heeft plaatsgevonden in de buurt van Nijmegen. De keurme…
• TBC (Tuberculose): TBC is een afkorting voor tuberculose. Tuberculose is een bacterie. TBC is waarschijnlijk een ‘menselijke ziekte’ geworden toen de mensen dieren gingen houden om zichzelf in eten en drinke…