Dutch disease en hoe Nederland de gasbaten verkwanselde

Op 22 juli 1959 om 6.33 uur werd op het land van Kees Boon, in de buurt van Slochteren, één van de grootste gasvelden ter wereld aangeboord. Helaas voor Kees Boon leverde het hem nauwelijks wat op, vanwege bepalingen in de Mijnwet 1810. De Nederlandse overheid profiteerde er echter flink van. Maar het is eerder een vloek dan een zegen gebleken. In 50 jaar tijd zijn de aardgasopbrengsten geconsumeerd door de Nederlandse samenleving. De kiem daarvoor werd gelegd in het kabinet-Den Uyl.

Geen staatsinvesteringsfonds

Latere kabinetten deden het nog eens dunnetjes over. In plaats van de aardgasbaten te beleggen in een apart investeringsfonds, zoals oud-minister van Financiën Piet Lieftinck voorstond, kwam het terecht in de staatskas. Helaas voor de voorstanders van zo'n staatsfonds, was destijds Jelle Zijlstra de verantwoordelijke minister van Financiën (periode 22 december 1958 tot en met 24 december 1963; tussen 1967 en 1981 was hij president van De Nederlandsche Bank). Zijlstra was van mening dat de aardgasbaten te gering waren. Daarnaast vreesde hij dat zo'n staatsfonds toch zou worden aangesproken voor extra overheidsuitgaven. Met die beslissing is een historische fout gemaakt, die helaas niet (voldoende) door latere kabinetten is gecorrigeerd.

Één van de grootste gasvelden ter wereld

De aardgasbaten waren namelijk niet gering. Na de ontdekking schatte de concessiehouder, de Nederlandse Aardoliemaatschappij (NAM), de oorspronkelijk aanwezige aardgasvoorraad op 1.100 miljard m3 (raming 1963). In 1971 was dat al gestegen naar 2.000 miljard m3. In 2009 werd de oorspronkelijke winbare gasvoorraad door de NAM op circa 2.700 miljard m3 geschat. Inmiddels is daar al zo'n 60% van gewonnen. De NAM schat dat Nederland nog voor ongeveer 25 jaar voldoende gas heeft, tenminste afhankelijk van de werkelijke vraag in de komende jaren.

Aardgasbaten

De Nederlandse overheid krijgt via twee wegen het grootste deel (70%; de rest is voor de NAM) van de aardgasbaten, namelijk:

1. zogenaamde niet-belastingmiddelen (nbm), dit is een vergoeding voor het verleende recht om gas te winnen (concessie) en afdrachten die samenhangen met deze gaswinning gemaakte winsten, en
2. vennootschapsbelasting (VpB).

De "Hollandse ziekte" of "Dutch disease"

Als gevolg van de aardgasbaten heeft Nederland al die jaren op te grote voet geleefd. Het kabinet-Den Uyl (1973-1977) speelde het zelfs klaar om bijna 10% van de collectieve uitgaven te betalen uit de aardgasbaten. Als gevolg van de energiecrisis van 1973 explodeerde aan de ene kant de gasprijs, terwijl aan de andere kant de recessie met de gestegen aardgasbaten werd bestreden (zoals subsidies voor werkgelegenheidsplannen en uitkeringen). Daarmee prijsde Nederland zich uit de markt, omdat de loonkosten in vergelijking met het buitenland te hoog bleven. Het verschijnsel Dutch disease zien we nu bij meer grondstoffenlanden (denk aan Iran en Venezuela), maar de Nederlandse regering wil(de) maar niet leren van de gemaakte fouten.

Fonds Economische Structuurversterking

Veel ministers uit die tijd (zoals Wim Duisenberg, Ruud Lubbers en Tjerk Westerterp) hebben later gepleit voor zo'n apart staatsinvesteringsfonds. Ruud Lubbers (minister van Economische Zaken tijdens het kabinet-Den Uyl) heeft nog wel een stap in de goede richting gezet. Tijdens zijn premierschap (1982-1994) is onder zijn aanvoering het Fonds Economische Structuurversterking (FES) voorbereid, dat er uiteindelijk in 1994 kwam. In het vervolg zou 42,5% van de aardgasbaten vloeien naar investeringen in infrastructuur. De overige 57,5% werd gezien als gewone belastingopbrengsten. Maar de FES is uiteindelijk een slap aftreksel geworden. Financieel uit de hand gelopen projecten als de Betuwelijn en de Hogesnelheidslijn zijn er uit gefinancierd. Het kabinet-Balkenende heeft in 2005 de investeringsmogelijkheden zelfs verruimd tot de "kenniseconomie van Nederland."

Noors "Oliefonds"

In 2006 heeft het Centraal Planbureau (CPB) kritisch naar de FES-projecten gekeken. Het bleek dat van de 49 projecten er 35 niet bijdroegen aan de maatschappelijke welvaart. Een schokkende constatering. Daarna werd de roep luider om alsnog een staatsinvesteringsfonds op te richten, naar voorbeeld van de noordelijke buur Noorwegen (eind 2008 had het zogenaamde Noorse Oliefonds een belegd vermogen van EUR 257 miljard) en oliestaten als Abu Dhabi en Kuwait.

Geluiden kwamen van onder andere de Raad van Economische Adviseurs (inmiddels opgeheven, omdat er door het kabinet nauwelijks naar werd geluisterd) en Sweder van Wijnbergen, oud-secretaris-generaal van Economische Zaken. Zij vinden dat staatsinkomsten uit grondstoffen moeten worden omgezet in vermogen. Zo'n staatsinvesteringsfonds heeft een disciplinerende werking en is niet afhankelijk van de waan van de dag. Vergelijk het met pensioenfondsen, los van de kwestie of ze goed kunnen beleggen of niet. Dat geld kan ook niet zomaar worden ingezet voor politieke plannetjes. Op 26 augustus 2008 verscheen een Occassional Study van De Nederlandsche Bank (DNB) waarin voor de zoveelste maal werd gepleit voor een staatsinvesteringsfonds, maar dit werd echter meteen door het kabinet weggewuifd.

De balans van 50 jaar aardgasbaten

Flip de Kam, emeritus hoogleraar openbare financiën aan de Rijksuniversiteit Groningen, heeft samen met NRC Handelsblad berekend dat in de periode 1959-2009 slechts 15,4% (EUR 32,5 miljard) van de totale aardgasbaten van EUR 211,1 miljard bij infrastructuur terecht is gekomen. De rest is allemaal uitgegeven aan:

• Sociale zekerheid: 24,8% (EUR 52,3 miljard)
• Openbaar bestuur en veiligheid: 20,1% (EUR 42,5 miljard)
• Collectieve zorg: 10,4% (EUR 21,9 miljard)
• Onderwijs: 9,2% (EUR 19,5 miljard)
• Rente: 7% (EUR 14,8 miljard)
• Overdracht aan bedrijven: 6,2% (EUR 13,1 miljard)
• Internationale samenwerking: 3,5% (EUR 13,1 miljard)
• Defensie: 3,4% (EUR 7,2 miljard)