Diepzeeonderzoek in de oudheid

In de oudheid beschouwde men de diepzee als een duister rijk waar de goden heersten. Griekse legenden verhaalden over zeegoden, zeehelden en het continent Atlantis. De minoïsche cultuur van Kreta bracht echter de eerste duikers en zeevaarders in de Middellandse Zee voort. Later waagden de Phoeniciërs zich verder. De Griek Pytheas bevoer zelfs de Atlantische Oceaan, waarschijnlijk tot aan de Noordpool. Na de Romeinse Tijd verdween de interesse voor de diepzee eeuwenlang.

De oermens en de zee

De zee is nog wel iets anders dan een onafzienbare watervlakte en een onvoorstelbare massa. Het is een volledige wereld op zichzelf. Op geringe diepte vertonen zich betoverende landschappen, maar beneden 200 m. diepte zijn de wateren zwart en stil. De wezens die deze wereld bevolken zijn groot in aantal en verrassend van vorm. Zeer verschillend van uiterlijk en grootte. Waarschijnlijk op zoek naar deze wezens waagde de mens zich voor het eerst in zee. Ondanks het feit dat de wateren langs de kust al spoedig bekend terrein waren bleven de grote diepten van de open zee ondoorgrondelijk en ijzingwekkend. Eeuwenlang stelde men zich voor dat het duistere schaduwenrijk onder water afzichtelijke monsters verborgen hield. De oermens dacht dat in deze diepten de onmetelijke krachten van de zee veroorzaakt werden door haar goden.

De zeegoden in de oudheid

BABYLONIË
De eerste overleveringen over zeegoden werden beschreven tijdens de Babylonische beschaving, die 5000 jaar geleden begon. De oudste legenden van de goden van de zee stammen zelfs nog uit vroegere tijden. De Babyloniërs, die het huidige zuiden van Irak bewoonden, aanbaden Ea, 'de godheid der diepe wateren'. Ea was een zoetwatergod, maar de ze hadden ook zeegoden en -godinnen. Laatstgenoemden leken vaak op de legendarische zeemeerminnen uit latere tijden.

KRETA
Andere tekenen van de aanbidding van zeegoden zijn in ruime mate aangetroffen op Minoïsche wandschilderingen en drinkkannen. Vanaf 3000 v. Chr. bloeide de Minoïsche cultuur op het eiland Kreta in de heldere warme wateren van de Middellandse Zee, waar vrijwel geen eb en vloed is. De bewoners van Kreta bevoeren met hun handelsschepen de hele Middellandse Zee en waren uitstekende zwemmers en duikers. Eén van de beroemdste Minoïsche helden was de duiker Glaucus. De geheimen van de zee zouden hem geopenbaard zijn na het eten van een speciaal soort zeewier, dat hem het ademen onder water mogelijk had gemaakt. De zeegoden, die hem bewonderden om zijn moedige afdalingen in de diepte, maakten hem onsterfelijk, zodat hij zelf een god werd.

DE GRIEKEN
De Grieken, die Glaucus ook als god beschouwden, leerden het duiken van de Minoïsche zeelieden. De Griekse zeegoden behoorden tot de bekendste goden van de oudheid. De grootste Griekse zeegod was Poseidon (later door de Romeinen Neptunus genoemd). Wanneer zijn woede werd opgewekt, ranselde hij met zijn drietand de zee en zweepte haar op in woeste golven (zie afbeelding inleiding). Om Poseidon gunstig te stemmen bouwden de Grieken op veel gevaarlijke punten aan de kust tempels ter ere van hem.

Legenden over de zee

Scyllias
In geschriften en legenden der oude Grieken ontbreekt het niet aan heldendaden onder water. Herodotus, de Griekse geschiedschrijver, vertelt over Scyllias, de beroemde duiker van 500 v. Chr. Scyllias en zijn dochter Cyana brachten ten minste één vijandig schip tot zinken door onder water de ankertros door te snijden. Ook doken zij kostbaarheden op uit Perzische schepen die door de Grieken tot zinken waren gebracht. Herodotus meldt ook het gebruik van verkenningsvaten onder water. Dit waren glazen kooien, van waaruit men vijandige schepen bespiedde. Twee eeuwen later maakte Alexander de Grote tijdens de belegering van de Phoenicische stad Tyre in 332 v. Chr. gebruik van duikers om de verdedigingswerken van de vijand te vernielen.

Atlantis
Eén van de meest fantastische legenden over oorlog en zee beschrijft het 'verloren continent' Atlantis, een groot geheimzinnig eiland in de Atlantische Oceaan. De legers van Atlantis zouden van plan zijn de landen aan de Middellandse Zee te onderwerpen. Zij hadden al enige successen geboekt, toen zij door de Grieken werden verslagen. Later werd Atalntis door aardbevingen en overstromingen verzwolgen door de zee. De Atlantische Oceaan dankt zijn naam aan dit legendarische continent.

De eerste duikers

De Grieken doken ook met vreedzame bedoelingen naar vis, koraal, parelmoer en sponzen. Griekse sponsvissers doken tot 25 à 25 meter! Voor deze sterke staaltjes was de capaciteit van de longen niet voldoende. De Griekse geleerde en filosoof Aristoteles beschrijft in de derde eeuw voor Christus de primitieve duikerklokken van de sponsvissers. Deze klokken liet men gevuld met lucht zakken. Wanneer de duiker geen lucht meer had, stak hij zijn hoofd in de met dierenhuiden verzwaarde klok. De duikers brachten behalve sponzen ook belangrijke inlichtingen naar boven, die Aristoteles te boek stelde. Hij voer over de Egeïsche Zee, ontdekte en beschreef diverse soorten vissen, schaaldieren, zeewormen en schelpen en gaf hun namen.

De eerste ontdekkingsreizigers op zee

De oorspronkelijke bewoners van Kreta waren de eerste ontdekkingsreizigers op zee. Hun reizen beperkten zich tot hun eigen bekende Middellandse Zee. Geruchten en bijgeloof over de wereld daarbuiten beangstigden hen. Nadat het Minoïsche Kreta in verval raakte voeren de Phoeniciërs (uit het huidige Libanon) omstreeks 600 v. Chr. toch de Atlantische Oceaan over. Zij bereikten de Britse eilanden en zijn misschien zelfs om Afrika heen gevaren. De eerste bij naam bekende zeevaarder was de Griek Pytheas. Deze astronoom en wiskundige vertrok ±325 v. Chr. uit Massalia (het huidige Marseille) en zeilde via Gibraltar naar Engeland. Op één van zijn reizen bereikte hij de dichtgevroren zeeën van de Noordpool. Hier deed Pytheas een aantal wetenschappelijke ontdekkingen. Hij was de eerste die vermoedde dat eb en vloed iets te maken hadden met de maan. In de eerste eeuw voor Christus zeilde de Griekse filosoof Posidonius naar Spanje in de veronderstelling dat de zon, wanneer die in het westen ondergaat, met een heftig gesis in de Atlantische Oceaan zinkt op waarheid te toetsen. Hoewel hij de zon nooit hoorde sissen, ontdekte hij wel dat de zee voor de kust van Sardinië 2000 m. diep is. Niemand weet hoe hij dit heeft kunnen meten, maar hij zat er niet ver naast. Met moderne oceanografische apparatuur zijn bij Sardinië diepten van meer dan 3000 m. gemeten.

De Romeinen gebruikten later, evenals de Grieken, duikers in de strijd. Maar zij hadden weinig belangstelling voor wat zich onder water afspeelde. Eeuwen gingen voorbij en de kunst van het duken werd slechts in ere gehouden door de Arabieren en de parelduikers van het Verre Oosten. Overal elders verloor men de belangstelling voor de zee. De eerste ontdekkingen van de Grieken de de Kretenzen werden vergeten en de wetenschap der oceanografie leek in de kiem te zijn gesmoord.

Dit artikel is deel 1 van de zevendelige special Diepzeeonderzoek.