Diepzeeonderzoek: Jacques Cousteau

In de zomer van 1943, waadde een man de Middellandse Zee in, voor de kust van Zuid-Frankrijk, met op zijn rug een vreemd apparaat. Het was Jacques-Yves Cousteau met de eerste aqualong, een vinding die een revolutie zou betekenen in het diepzeeonderzoek. Beroemd werd hij met zijn schip de Calypso van waar diverse expedities op het gebied van diepzee onderzoek werden verricht. Ook maakte hij naam met zijn experimenten in onderwaterverblijven en documentaires met onderwatercamera's.

De ontwikkeling van de aqualong

Jacques Cousteau (1910-1997) en verscheidene anderen waren voor de Tweede Wereldoorlog het duiken zonder duikerpak als sport gaan beoefenen in de Middellandse Zee. De kleine groep onderwaterpioniers had zwemvliezen, duikbrillen en harpoengeweren uitgevonden en had geëxperimenteerd met verschillende soorten onderwater'longen'. De allereerste longen waren gevuld met zuivere zuurstof en werden gevaarlijk bij hoge druk. Tot twee keer toe was Cousteau bijna verdronken door het gebruik van een dergelijk apparaat. Tijdens de oorlog moesten ze hun experimenten in het diepste geheim doen, mede omdat de Franse regering tot op zekere hoogte samenwerkte met de Duitse bezetter. Duitsland en Italië waren begonnen hun militaire kikvorsmannen uit te rusten met een vroeg type zuurstoflong, dat gevaarlijk was in het gebruik en de duikdiepte beperkte tot 13 meter. Cousteau en de Parijse ingenieur Emile Gagnan ontwikkelden in het geheim cilinders vol samengeperste lucht verbonden met een mondstuk en een zeer revolutionair onderdeel: een regelaar die naar behoefte lucht toevoert (zie afbeelding rechts). Als de duiker ademhaalt, krijgt hij precies de juiste hoeveelheid lucht. De duiker kan zich even vrij bewegen als een duiker met snorkel, maar kan urenlang onder water blijven. De eerste experimenten ware succesvol en Cousteau en zijn groep doken met de aqualong tot 35 meter diep.

Experimenten in diepzeeduiken

In 1943 begon Jacques Cousteau met zijn duikgroep een film te maken over tot zinken gebrachte schepen langs de Franse Middellandse Zeekust. Ze bereikten een diepte van 44 meter. Eén van Cousteaus duikers, Frédéric Dumas, waagde een duik tot 70 meter, maar werd overmand door een vorm van 'dronkenschap': een gevoel van verrukking, gevolgd door slaperigheid en een verlammende lusteloosheid. Deze 'dronkenschap' of stikstofnarcose leidt tot irrationele handelingen, zoals het afrukken van de maskers. Het wordt veroorzaakt door de uitwerking van stikstof op het zenuwstelsel. De verschijnselen verdwijnen meteen bij opstijgen. Tegenwoordig gebruiken diepzeeduikers een mengsel van helium en zuurstof in plaats van stikstof en zuurstof.

Na de oorlog kreeg Cousteau van de Franse overheid de opdracht met zijn Onderzeegroep schepen te bergen die tijdens de oorlog tot zinken waren gebracht en onderzoekingen te doen op het gebied van diepzeeduiken. De activiteiten van de groep breidden zich uit met duiken, filmen en experimenteren en ze verbeterden voortdurend hun techniek. Cousteau bereikte een diepte van 100 meter, kreeg last van de beruchte 'dieptedronkenschap', maar slaagde wel het diepterecord te breken. Toen een ander lid van de groep dieper dook, maar verdronk, omdat hij zijn zuurstofmasker afrukte door versuffing, bond de groep nooit meer de strijd aan met de verrukkingen van de diepten.

Cousteaus uitvindingen

In 1949 kreeg Cousteau het bevel over de Calypso, een schip ontworpen voor allerlei onderzeese onderzoekingen (zie foto links). Hij en zijn team onderzochten één der meest fantastische wrakken die ooit ontdekt zijn: een 100-tons vrachtschip van voor onze jaartelling. Cousteau kwam hierdoor op het idee van onderwatercamera's. Dit was slechts één van zijn vele vindingen in de loop der jaren. Ook was hij één van de eersten die plannen maakte voor een bemand onderwaterstation. In 1962 woonden en werkten twee duikers uit zijn groep een week lang 11 meter onder water in de Conshelf I, een stalen cilinder van 6 m. lengte en 3 m. doorsnee. De inang was een open luik in de vloer, daar de luchtdruk binnen gelijk was aan de druk van het zeewater. Zes maanden boekte Cousteau opnieuw succes met de Conshelf II, een 'dorp' van vijf onderling verbonden cilinders. Zijn doel was ditmaal een samenleving onder water te stichten. De hoofdkolonie van deze onderwaterverblijven, 12 m. onder de zeespiegel in de Rode Zee, herbergde een maand lang vijf man. In het diepere kamp op 30 m. woonden en werkten twee mannen een week lang. Conshelf II is ook verfilmd in de bekroonde documentaire 'Le Monde sans Soleil'.

Onderwaterverblijven

Het meest ambiteuze plan werd in 1965 gerealiseerd, Conshelf III. Het bestond uit een bol van 6 meter doorsnede, die in twee verdiepingen verdeeld was: de bovenste om te eten en wetenschappelijk werk te verrichten, de onderste om te slapen en te duiken. Zes 'oceanauten', waaronder Cousteau's zoon Philippe, woonden drie weken lang in de cilinder op een diepte van 110 m. in de Middellandse Zee. Terwijl de duikers nog boven water waren, leefden zij al in de omstandigheden zoals ze die onder water zouden tegenkomen: een mengsel van helium en zuurstof tot 11 atmosfeer die een bescherming bood tegen de gevreesde caissonziekte. Drie weken lang werkten en observeerden de duikers op de zeebodem. Samen met Jean Mollard ontwikkelde hij een tweepersoonsduikboot die een diepte van 350 m. onder het wateroppervlak bereikte. In 1965 werd het experiment herhaald en bereikten twee voertuigen een diepte van 500 m. Jacques Cousteau ontwikkelde zich later tot milieuactivist en streed o.a. tegen het dumpen van radioactief afval in zee. De vijf films die hij maakte over zijn expedities over de hele wereld worden nog regelmatig vertoond. Een onderzeeverblijf is meestal een knalgeel geverfde ovaalronde onderwaterbehuizing, zodat de duiker in de duistere diepzee het gemakkelijker terug kan vinden. Tegenwoordig zijn deze onderwaterverblijven constant bewoond met onderzoeksteams, die in alle comfort in deze stalen woonconstructies werken en leven.

Dit artikel is deel 5 van de zevendelige special Diepzeeonderzoek.