Internationaal privaatrecht: alimentatie en echtscheiding

De Wet Conflictenrecht Echtscheidingen (WCE) regelt het toepasselijke recht op internationale echtscheidingen. Een echtscheiding leidt vaak tot de vraag naar alimentatie: hetzij alimentatie voor de kinderen, hetzij alimentatie voor de echtgenoot. Het Haags Alimentatieverdrag (HAV) regelt deze onderwerpen. Hierbij speelt de effectiviteits- en realiteitstoets een grote rol.

De Wet Conflictenrecht Echtscheidingen (WCE)

De Wet regelt het toepasselijke recht op echtscheidingen, maar ook de erkenning en tenuitvoerlegging. In artikel 1 staat de conflictregel. Het is toegestaan dat de echtgenoten kiezen voor Nederlands recht (lid 4) of dat ze kiezen voor hun gemeenschappelijke nationale recht (lid 2 tweede zin). Uit dit gegeven is op te maken dat een keuze voor een ander recht niet is toegestaan. Is er geen rechtskeuze gemaakt, dan dient men naar de aanknopingsladder van lid 1 te gaan:

• hebben de echtgenoten een gemeenschappelijke nationaliteit, dan is dat recht van toepassing (sub a)
• hebben de echtgenoten een gemeenschappelijke verblijfplaats, dan is dat recht van toepassing (sub b)
• als laatste aanknoping is de lex fori (sub c)

Hebben de echtgenoten een gemeenschappelijke nationaliteit, dan is in beginsel sub a van toepassing. In beginsel, omdat de gemeenschappelijke nationaliteit de realiteitstoets van lid 2 en de effectiviteitstoets van lid 3 moet doorstaan. Heeft één van de echtgenoten één nationaliteit, maar heeft geen werkelijke maatschappelijke verband met die nationaliteit dan is dat niet zijn nationaliteit (lid 2). De effectiviteitstoets is daarentegen van toepassing waarin één van de echtgenoten meerdere nationaliteiten heeft. De effectiviteitstoets maakt duidelijk welke nationaliteit uit de verscheidene nationaliteiten van de echtgenoot, het meest effectieve is. Voldoet de situatie niet aan sub a, dan gaat men naar sub b, en als daar niet aan voldaan wordt, knoopt men aan de lex fori.

Siri is sinds haar twaalfde in Nederland komen wonen en heeft aan de Universiteit van Utrecht sociologie gestudeerd. Zij bezit zowel de Nederlandse als de Deense nationaliteit. Tijdens haar studie heeft ze Zweedse Jorid leren kennen. Jorid is sinds zijn geboorte in Nederland komen wonen. De twee trouwen een aantal jaar later en krijgen zelfs kinderen. Tien jaar na het huwelijk besluit Siri dat ze er genoeg van heeft en vraagt een echtscheiding aan. Welk recht is van toepassing? Siri en Jorid hebben niet gekozen voor Nederlands recht (artikel 1 lid 4). Ze hebben beide niet dezelfde nationaliteit (sub a), maar hebben wel dezelfde gemeenschappelijke verblijfplaats Nederland (sub b). Nederlands recht is van toepassing.

Stel Siri en Jorid besluiten naar Frankrijk te verhuizen, dan is blijkens sub b Frans recht van toepassing. Heeft Jorid niet de Zweedse maar de Deense nationaliteit, dan hebben wij te maken met een gemeenschappelijke nationaliteit (sub a): Jorid en Siri bezitten bij de Deense nationaliteit. In beginsel is Deens recht van toepassing, maar passen we de realiteitstoets en de effectiviteitstoets toe dan komen we tot een andere conclusie. Jorid heeft door zijn ouders de Deens nationaliteit, maar heeft voor de rest helemaal niks met Denemarken te maken. Hij is in Nederland opgegroeid en heeft in Nederland gestudeerd en gewerkt. Jorid heeft derhalve geen werkelijke maatschappelijke band met Denemarken. Er is dus geen gemeenschappelijke nationaal verband. Passen we de effectiviteitstoets toe op Siri. De Nederlandse nationaliteit is de effectieve nationaliteit, want gezien alle omstandigheden blijkt dat Siri meer verbonden is met de Nederlandse dan de Deense nationaliteit. Ze is hier gaan studeren, ze beheerst de Nederlandse taal, werk en woont in Nederland. Op grond van de effectiviteitstoets blijkt dat er geen gemeenschappelijke nationaliteit is. De gemeenschappelijke nationaliteit hoeft niet beide toetsen te doorstaan, indien één van de toetsen de oplossing als biedt dan is dat voldoende.

Het Haags Alimentatieverdrag (HAV)

Dit verdrag regelt allerlei soorten alimentatie vorderingen: partneralimentatie, ouderalimentatie en zelfs kinderalimentatie inzake buitenechtelijke kinderen (artikel 1). Het Verdrag is universeel toepasselijk (artikel 3). In artikel 8 wordt apart de partneralimentatie geregeld. Wil een echtgenoot (al dan niet al gescheiden) alimentatie dan dient dit aan de hand van artikel 8 te worden beoordeeld. De artikelen 4, 5 en 6 zijn niet van toepassing op partneralimentatie. Artikel 8 stelt dat het recht dat van toepassing is op de echtscheiding, het recht is dat toegepast dient te worden op alimentatie. Blijkt dat het toepasselijke recht geen recht op alimentatie verleent, dan is dat helaas voor de zoekende echtgenoot. De artikelen 4, 5 en 6 zijn daarentegen gunstiger ingericht. Deze artikelen zijn gefundeerd op het begunstigingsbeginsel: het probeert de zoekende zoveel mogelijk tegemoet te komen. De artikelen 4, 5 en 6 zijn van toepassing op allerlei soorten alimentatie behalve partneralimentatie. Een kind kan alimentatie eisen op grond van deze drie artikelen.

Beginnend met artikel 4: het recht van de gewone verblijfplaats van de gerechtigde. Eist een Frans kind wonend in Nederland alimentatie van zijn Frans vader die in Frankrijk woont, dan is Nederlands recht van toepassing. Biedt Nederlands recht het kind geen recht op alimentatie, dan krijgt het kind een herkansing: artikel 5. Indien beide, gerechtigde en plichtige, dezelfde nationaliteit bezitten, dan is het recht van het land waarvan zij de nationaliteit bezitten van toepassing. Het kind kan alimentatie eisen op grond van Frans recht (beide bezitten zij de Franse nationaliteit). Hier dient de nationaliteit niet de effectiviteitstoets en de realiteitstoets te ondergaan. Artikel 6 geeft het kind een laatste herkansing: de lex fori. Het recht van het land waar het kind zijn eis instelt, is het recht dat van toepassing is. Een bijzondere bepaling biedt artikel 15. Indien een Staat een voorbehoud heeft gemaakt, dan is het volgende van toepassing: het recht van dat land is van toepassing indien gerechtigde en plichtige beide de nationaliteit hebben van dat land én de plichtige woont in dat land. Nederland heeft een voorbehoud gemaakt, de regel is dan als volgt in te vullen: zowel de plichtige als de gerechtigde zijn Nederlands én de plichtige woont in Nederland. Hiertegen mag een effectiviteitstoets en een realiteitstoets worden ingezet.

Komen we terug op het voorbeeld van Siri en Jorid, en hebben wij geconcludeerd dat op de echtscheiding Nederlands recht van toepassing is, dan is blijkens artikel 8 Nederlands recht van toepassing. Artikel 15 gaat hier niet op, want Jorid bezit niet de Nederlandse nationaliteit. Siri en Jorid hebben een 11-jarige dochter Sandra. Siri en de kinderen verhuizen naar België. Twee jaar later eist Sandra alimentatie van Jorid. Op grond van artikel 4 is Belgisch recht van toepassing. Stel dat naar Belgisch recht kinderalimentatie door echtscheidingen binnen een half jaar na de scheiding moet worden ingesteld: Sandra is anderhalf jaar te laat. Op grond van artikel 5 zou Zweeds recht van toepassing kunnen zijn, als Sandra net als Jorid de Zweedse nationaliteit heeft. Biedt het Zweedse recht ook geen gunstige uitkomst, dan blijft artikel 6 over: eist Sandra alimentatie voor de Nederlandse rechter, dan is Nederlands recht - als de lex fori - van toepassing.