Grondrechten: fundamentele rechten
Grondrechten zijn fundamenteel aan elk persoon. Het zijn rechten die onverkort gelden, tenzij het is toegestaan om deze rechten in te perken. Zo mag men op grond van vrijheid van meningsuiting iets zeggen wat de vrijheid van godsdienst (van een ander) kan schaden. Welke grondrechten heeft een persoon? Wanneer mogen deze beperkt worden? En wat gebeurt er indien twee of meer grondrechten met elkaar conflicteren?
Algemene begrippen
Grondrechten zijn fundamentele rechtsnormen die de strekking hebben aan het individu persoonlijke vrijheid en menswaardig bestaan te verzekeren en die de handelsvrijheid van met name de overheid beperken. Grondrechten worden onderscheiden in:- klassieke grondrechten: fundamentele, individuele vrijheidsrechten die (oorspronkelijk gezien) zien op de verhouding tussen burger en overheid. Deze rechten leggen (in beginsel) de overheid een onthoudingsplicht op. De overheid dient deze slechts waarborgen/garanderen.
- sociale grondrechten: zorgplichten van de overheid die erop gericht zijn de bevolking als geheel een menswaardig bestaan te verzekeren. De overheid mag niet slechts waarborgen en garanderen maar zich ook inspannen. Het individu is – in tegenstelling tot bij de klassieke rechten – niet altijd de drager van het recht.
Grondrechten zijn opgekomen als reactie tegen de overheid die:
- burgers willekeurig van het leven berooft, opsluit of hun eigendom ontneemt;
- burger bepaald geloof of levenswijze wil opleggen
- de vrije politieke wils- en meningsvorming van de burgers inperkt
- burgers laat verkommeren
kritiek op grondrechten:
- natuurrecht/ menselijke waardigheid bestaat niet: normatief idee (slavernij, marteling)
- universaliteit bestaat niet: grondrechten zijn cultuur gebonden
- overtrokken individualisme: een individu stelt niks voor zonder de groep
- ideologische schijn: formele gelijkheid verhult maatschappelijke ongelijkheid
- algemeen belang gaat voor: vb terrorisme
Rechtsbescherming en reikwijdte
Bij de reikwijdte dient men zich het volgende af te vragen- wie zijn de grondrechtdragers?
- welk grondrecht is in het geding?
- is de beperking toegestaan?
Individuen, groepen en rechtspersonen zijn dragers van grondrechten. De overheid daarentegen is geen drager van grondrechten.
Reikwijdte vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
- is er sprake van het belijden van een godsdienst of levensovertuiging in de zin van de bepaling?
- is er sprake van een levensovertuiging/ godsdienst?
- is er sprake van een gedraging die is aan te merken als belijden?
- is de overheidsmaatregel als een beperking daarvan te beschouwen?
Bij de rechtsbescherming dient men zich het volgende af te vragen:
- valt de maatregel binnen de reikwijdte van een grondwetsbepaling of een ieder verbindende verdragsbepaling (EVRM, IVBPR)?
- zo ja, is een beroep op de bepaling mogelijk (artikel 120 Grondwet)
- zo ja, indien aan zowel EVRM als Grondwet is voldaan, dan moet de maatregel de beperkingsclausules van beide bepalingen doorstaan
De hiërarchie van de rechtsbronnen is als volgt:
- Verdragen
- Statuut
- Grondwet <-- art. 120 Grondwet
- WFZ
- AMvB
- Ministeriele regeling
- Provinciaal
- Gemeentelijk/waterschap
Verdragen staan dus het allerhoogst in de hiërarchie. Artikel 120 van de Grondwet is het toetsingsverbod: de rechter mag formele wetten (WFZ) en bepalingen van Verdragen niet toetsen aan de Grondwet. Lagere wetgeving (AMvB, ministeriele regeling, provinciale regeling, gemeentelijke wetgeving) mag daarentegen wel getoetst worden aan de grondwet.
Beperking van internationale grondrechten (EVRM)
Er zijn drie soorten bepalingen te onderscheiden:- absolute bepalingen: bijvoorbeeld artikel 3 EVRM artikel 5 Grw
- kunnen beperkt worden door een noodtoestand: vb burgeroorlog
- notstandsfest: onder geen enkele omstandigheid mag het recht beperkt worden (vb folterverbod)
- bepalingen met een uitzonderingsclausule: zoals artikel 4 EVRM
- bepalingen met een beperkingsmogelijkheid in het artikel:bijvoorbeeld artikelen 8 tot en met 11 EVRM
- lid 1: het (geschonden) recht
- lid 2: beperkingsclausule (cumulatieve eisen):
- voorzien bij de wet
- dient één van de genoemde doelen
- maatregelen zijn noodzakelijk in een democratische samenleving
Algemene beperkingsmogelijkheden zijn het uitroepen van de noodtoestand (artikel 15 EVRM) of indien er misbruik wordt gemaakt van het EVRM (artikel 17 EVRM).
Beperkingen van grondwettelijke grondrechten
De Nederlandse Grondwet onderscheidt verschillende soorten clausules. Bepaalde artikelen kennen zelfs mengvormen.- competentievoorschrift: de wet/ wetgever mag beperken, vb. artikel 7 lid 1 of artikel 10 lid 1
- procedurevoorschrift: verplichte procedure volgen, vb artikel 12
- doelcriteria: wijst doeleinden omwille waarvan beperking is toegestaan aan, vb artikel 9 lid 2 en artikel 6 lid 2 (uitgewerkt in de WOM)
- kernrecht
De burgemeester heeft noodbevoegdheden toebedeeld gekregen door de wetgever (artikel 175-176 Gemeentewet). Het is de burgemeester toegestaan om af te wijken van de wet, maar niet van de Grondwet.
Men kan algemene beperkingen nemen, dat zijn maatregelen die ook een beperking meebrengen, maar daar niet op gericht zijn (neveneffect). Naast deze vorm kent men de maatregelen die wel degelijk gericht zijn op de beperking van grondrechten, zoals het tappen van de telefoon (bijzondere beperkingen).
Positieve verplichtingen en horizontale werking
Grondrechten hebben een werking van verschillende niveau/soort. Men onderscheidt standaar de verticale en de horizontale werking.- verticaal: werking tussen publieke orgaan en burger
- diagonaal: rechtspersonen waarop de overheid grote invloed heeft
- horizontaal: werking tussen burgers onderling
- direct: rechter past Grondwet of verdrag toe en toetst aan beperkingsclausules (regels voor de rechter zelf)
- indirect: rechter past privaatrechtelijk norm toe, maar laat zich inspireren door grondrechtelijk beginsel (regels voor gedrag burgers)
- zwak: alleen verwijzen naar beginsel
- sterk: verwijzen naar concrete artikelen
Botsing grondrechten
Bij samenloop is de hoofdregel dat de grondrechtelijke waarborgen cumuleren (zie artikel 53 EVRM). Indien er toch een botsing ontstaat dan dient de uitzondering aan: er wordt voorrang gegeven aan de les specialis (boven de lex generalis). Zie bijvoorbeeld artikel 3 Gronwet ten opzichte van artikel 1 Grondwet. Er is geen vaste hierarchie van grondrechten. Om te weten welk grondrecht voorrang heeft, dient men belangen af te wegen. Hierbij gelden de vragen als, betreft het een officieel persoon of een gewone burger? heeft de persoon media aandacht opgezocht? © 2009 - 2010 Servanda, gepubliceerd in Recht en Wet (Wetenschap) op 11-02-2009. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Servanda is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...Verwante artikelen
- De Grondwet - Grondrechten: Iedere burger in onze samenleving heeft onvervreemdbare rechten. Grondrechten zijn de rechten die een ieder toekomen die zich op het grondgebied van de staat bevindt. De meest bek…
- UvA-student (rechten): faciliteiten: Studenten hebben niet alleen onderwijs nodig, maar vereisen ook faciliteiten als computers en een bibiliotheek. Waar kan men computeren of studeren? Waar worden de tentam…
- UvA-student (rechten): de bachelorfase: Je hebt net je examens achter de rug en hebt een dubbelgevoel over studeren: aan de ene kant heb je zin om te gaan, maar aan de andere kant niet. De aansluiting van de…
- Politieke besluitvorming: Rechtstaat en democratie: Een groot gedeelte van de Nederlandse bevolking meent dat de politieke besluitvorming in Nederland te langzaam gaat, er is te veel regelgeving, romslomp, b…
- Rechten studeren aan de UvA: Studeren in de wereldstad Amsterdam, vlakbij de Kalverstraat. De Faculteit der Rechtsgeleerdheid (rechten) van de Universiteit van Amsterdam is op een ideale plek gelegen in het…
Reageer op het artikel "Grondrechten: fundamentele rechten"
Er zijn nog geen reacties geplaatst op dit artikel.
