Journalistiek: beperking communicatievrijheid/beroepsethiek

Zoals de meeste vrijheidsrechten kent ook de persvrijheid haar begrenzingen. In dit artikel aandacht voor het burgerlijke recht en het strafrecht om te onderzoeken welke beperkingen daar gelden. Ook de ethiek wordt behandeld. Dit gaat over de ongeschreven rechtsregels. Dit kan als een vorm van beperking beschouwd worden. Dit artikel biedt u inzicht in die begrenzingen en in de mogelijkheid die verdragen en de Grondwet aan de wetgever bieden om de persvrijheid te beperken.

Beperkingen van persvrijheid door de overheid

boekhandel
Iedereen in Nederland mag zonder beperkingen een boekhandel beginnen i.v.m. de persvrijheid. Voor elke andere winkel zijn vrijwel altijd vergunningen en diploma's nodig.

beperkingen van art. 10 van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens

• 's lands veiligheid, territoriale onschendbaarheid of openbare veiligheid
• de bescherming van de openbare orde en het voorkomen van strafbare feiten
• de bescherming van de gezondheid of de goede zeden
• de bescherming van de goede naam of de rechten van anderen
• het voorkomen van de verspreiding van vertrouwelijke mededelingen
• het waarborgen van het gezag en de onpartijdigheid van de rechterlijke macht.

wet
In de Grondwet betekent 'wet' een wet in formele zin, dus het product van regering en parlement.
In het EVRM wordt gedoeld op iedere vorm van regelgeving.

---

Inhoudelijke beperkingen van de uitingsvrijheid

burgerlijk recht
Het Burgerlijk Wetboek regelt de verhouding tussen burgers onderling. Hierin zijn bepalingen opgenomen over het eigendomsrecht, koop en verkoop, arbeidscontracten en vermogenszaken.

strafrecht
In het Wetboek van Strafrecht staan bepalingen, die door de overheid uit naam van de gemeenschap strafbaar zijn gesteld. Het gaat om ernstige misdrijven waar een gevangenisstraf op staat.

Wie begint een rechtszaak en hoe?
In het burgerlijk proces daagt de ene burger de ander voor de rechter. Hij eist iets en vraagt de rechter die eis te bekrachtigen. Meestal wil de ene partij een vergoeding van de ander.
In het strafrecht daagt de Officier van Justitie iemand voor de rechter. Het resultaat van een strafproces is soms een boete, al dan niet gekoppeld aan hechtenis of gevangenisstraf.

---

Beperkingen in het strafrecht

uitingsdelicten

• publicaties die 's lands veiligheid aantasten
• publicaties die de openbare orde verstoren
• publicaties die de goede zeden aantasten
• publicaties die beledigend zijn (eenvoudige belediging, smaad, smaadschrift, laster)
• publicaties die discrimineren

klachtdelict
Dat wil zeggen dat de Officier van Justitie pas in actie komt als er door de beledigde een klacht wordt ingediend.

rechtvaardigingsgronden
Dit wil zeggen dat er goede redenen voor de publicatie zijn.

---

Beperkingen in het burgerlijk recht

art 162 Burgerlijk Wetboek; de onrechtmatige daad
Dit is een algemeen artikel, dat handelt over de maatschappelijke zorgvuldigheid, die iedereen in acht moet nemen.

financiële vergoeding
Voor vergoeding komen zowel de materiële schade als de immateriële schade in aanmerking.

rectificatie
De belangrijkste niet-financiële wijze waarop schade, die door een onrechtmatige publicatie is toegebracht, vergoed kan worden, is de rectificatie, de rechtzetting.

---

Beroepsethiek in de journalistiek

verschil ethiek en rechtsregels
Het verschil met rechtsregels is, dat ethiek niet afdwingbaar is, terwijl we hebben gezien dat rechtsregels door het burgerlijk recht en het strafrecht worden beheerst.

bronnen van journalistieke ethiek

• de Code van Bordeaux (eerbied voor de waarheid, het verbod steekpenningen aan te nemen, het beroepsgeheim en verschoningsrecht)
• algemeen geldende opvattingen in de journalistiek die uit de praktijk blijken
• uitspraken van de Raad voor de Journalistiek

subjectieve berichtgeving en vooringenomen
Berichtgeving is altijd subjectief doordat de journalist selecteert en informatie bewerkt. Een journalist mag echter niet vooringenomen zijn of de feiten bewust verdraaien.

Raad voor de Journalistiek
Iedereen kan een klacht indienen bij de Raad voor de Journalistiek over de gedraging van een journalist. De Raad oordeelt over de journalistieke ethiek. De Raad geeft alleen een oordeel. De raad kan geen rectificatie opdragen. De Raad kan wel de uitspraak publiceren in het vakblad: de Journalist.

Meer over journalistiek is te lezen in mijn special Journalistiek: wat is nieuws? (deel III).