Opsporing: de verdachte en zijn rechten

De beslissing van de opsporingsambtenaar om iemand als verdachte te bestempelen is niet alleen de eerste beslissing in het opsporingsonderzoek, maar ook de belangrijkste. Als er geen goede grond voor de verdenking bestaat, is er geen redelijk vermoeden van schuld en zal de ondernomen handeling onrechtmatig zijn.

Vier factoren om van een verdachte te kunnen spreken

• concrete factor: het vermoeden is gebaseerd op concrete feiten of omstandigheden;
• objectieve factor: het vermoeden moet redelijk zijn;
• specifieke factor: het vermoeden moet betrekking hebben op een bepaald strafbaar feit;
• individuele factor: het hoeft niet op de persoon gericht zijn, er kan ook nog een onbekende dader zijn.

Het vermoeden van schuld naar objectieve maatstaven moet redelijk zijn, terwijl het tevens gebaseerd moet zijn op feiten of omstandigheden en het moet betrekking hebben op een bepaald strafbaar feit.

Aanvang vervolging

Vervolging vangt aan bij bijvoorbeeld de volgende handelingen:

• op het moment dat de rechter-commissaris het gerechtelijk vooronderzoek instelt op vordering van de officier van justitie
• op het moment dat de verdachte wordt voorgeleid bij de rechter-commissaris in verband met toetsing van de inverzekeringstelling;
• als de rechter-commissaris een bevel tot bewaring uitvaardigt tegen de verdachte;
• op het moment dat er een dagvaarding wordt uitgebracht.

Rechten van de verdachte

• De verdachte heeft recht op een raadsman;
• de verdachte is niet verplicht antwoord te geven op de vragen van de opsporingsambtenaar.

Recht op bijstand raadsman

De raadsman is binnen het strafrecht advocaat. Het moet een in Nederland ingeschreven advocaat zijn.
Er zijn vier soorten raadsmannen:

1. de gekozen raadsman: deze is zelf door de verdachte uitgekozen;
2. piketsraadman: bij in verzekering stelling wordt een verdachte rechtsbijstand verleend door een raadsman; deze is aangewezen door het bureau rechtsbijstandvoorziening;
3. voorkeurspiketraadsman: de verdachte vraagt om een andere raadsman die op de piketlijst staat.
4. raadsman-vervanger: als het vrije verkeer tussen de raadsman en de verdachte is beperkt; de voorzitter van de rechtbank wijst dan onverwijld een ander raadsman aan.

Wanneer de verdachte minderjarig is, kan hij extra steun krijgen van de ouders en de voogd.

Vanaf welk moment heeft de verdachte recht op bijstand raadsman?

Dit geschiedt vanaf het moment dat de verdachte van zijn vrijheid beroofd is. Ook binnen de eerste 6 uur. Deze fout wordt nog wel eens gemaakt door opsporingsambtenaren.

Meerdere verdachten één raadsman?

Wanneer er meerdere verdachten zijn dan kan één raadsman optreden. Soms is dit onwenselijk en dan moet de officier van justitie ingelicht worden. Hij kan beslissen dat er meerdere raadsmannen moeten optreden.

Rechten raadsman met de verdachte

Er zijn drie rechten:

• vrije toegang tot de verdachte die geen vrijheid heeft;
• hij kan alleen met hem spreken;
• brieven worden met hem gewisseld zonder dat de inhoud aan anderen bekend wordt.

Het vrije verkeer tussen raadsman en verdachte heeft drie beperkingen: het geschiedt onder het vereiste toezicht; het vindt plaats met in achtneming van de huishoudelijke reglementen van het politiebureau/gevangenis; het onderzoek mag niet opgehouden worden.

Wanneer inbreuk op de rechten van verdachte

Wanneer de verdachte in het belang van het onderzoek tijdelijk onkundig moet blijven; of wanneer de verdachte de rechten misbruikt voor pogingen om de opsporing van de waarheid te belemmeren.

Van welke processtukken mag de verdachte kennis nemen?

Hij mag van alle processtukken kennis nemen tijdens het voorbereidend vooronderzoek van het OM en het gerechtelijk vooronderzoek van de rechter-commissaris.

Welke processtukken mogen de verdachte niet worden onthouden?

1. de processen-verbaal van zijn eigen verhoren;
2. de processen-verbaal betreffende verhoren of handelingen van onderzoek, waarbij de verdachte (of raadsman) de bevoegdheid heeft gehad tegenwoordig te zijn;
3. de processen-verbaal van verhoren van welker inhoud hem mondeling volledige mededeling is gedaan.

Tegen weigering inzage mag de verdachte binnen 14 dagen in beroep gaan bij het gerecht waartoe het OM behoort.

Lees meer in mijn special Opsporingsbevoegdheden: politie, marechaussee, OM.