Wat is casuïstische rechtsvinding?

Er zijn verschillende manieren waarop een rechter tot zijn beslissing kan komen tijdens de rechtspraak. Er zijn dus verschillende types van rechtspraak en rechtsvinding, zoals de regelgeleide rechtsvinding en het contextualisme. In dit artikel wil ik ingaan op een type van rechtsvinding dat in de loop van de eeuwen is uitgegroeid tot een belangrijke, zo niet de belangrijkste, manier van rechtsvinding; de casuïstische rechtsvinding.

Wat betekent ‘casuïstische rechtsvinding’?

Allereerst moeten we de beide woorden los gaan ontleden, want de term ‘casuïstische rechtsvinding’ zal bij voor mensen voor gefronste wenkbrauwen zorgen. Het makkelijkste woord van beide is het woord ‘rechtsvinding’, wat je zou kunnen omschrijven als ‘het vinden van wat recht is’ en recht is hierbij dus vooral rechtvaardigheid. Casuïstisch zou je makkelijk kunnen vertalen als ‘aan de hand van een casus’. Wat is dan een casus? Een casus is een voorval, een gebeurtenis. Casuïstische rechtsvinding is dan ook ‘rechtsvinding aan de hand van de omstandigheden van het concrete geval (Taekema, Gaakeer en Loth, 2011).

Verschil met regelgeleide rechtsvinding

Casuïstische rechtsvinding is min of meer het tegenovergestelde van regelgeleide rechtsvinding (vaak aangeduid als ‘hard en fast rules’), een ander type rechtsvinding. Waar casuïstische rechtsvinding meer gericht is op billijkheid en op rechtvaardigheid, afhankelijk van de omstandigheden van de casus, daar is regelgeleide rechtsvinding meer gericht op rechtseenheid, rechtsgelijkheid en rechtszekerheid (Taekema et al, 2011: p.24).

Het verschil tussen deze twee types van rechtsvinding zit hem dus in de vraag die er gesteld wordt om tot de rechtsvinding te komen; bij regelgeleide rechtsvinding wordt de vraag gesteld naar welke regel toegepast moet worden, terwijl bij casuïstische rechtsvinding de vraag wordt gesteld naar wat een rechtvaardige oplossing is.

Ontwikkeling naar casuïstische rechtsvinding

De rechtspraak heeft zich in de twintigste eeuw geleidelijk ontwikkeld en verschoven naar casuïstische rechtsvinding. De rechtspraak is als het ware verschoven van ‘gerechtigheid op basis van wat er in de wet staat’ naar ‘gerechtigheid die af te leiden valt uit de feiten en omstandigheden van de casus, daar elk geval en elke situatie weer anders is’. Kort gezegd een verschuiving van de wet naar het individuele geval.

Deze verandering ging en gaat nog steeds niet zonder de nodige kritiek gepaard. De meeste argumenten die hierbij genoemd worden gaan over het aspect van rechtszekerheid, wat in de casuïstische rechtsvinding minder naar voren komt.

Gelijkheidsbeginsel bij de casuïstische rechtsvinding

Ook het aspect van rechtseenheid en rechtsgelijkheid wordt genoemd in de kritiek. Maar om de gelijkheid in Nederland en ook in de rechtspraak te waarborgen bestaat het zogenaamde gelijkheidsbeginsel; het gelijkheidsbeginsel eiste dat alle gevallen gelijk dienen te worden behandeld (Taekema et al, 2011: p.25). Het gevolg hiervan is dus dat er voor gelijke gevallen ook dezelfde rechtsvindingcriteria moeten worden gebruikt en dat in gelijke gevallen ook gelijke beslissingen moeten worden genomen. Het gevolg is dan ook dat er nog steeds regels bestaan die in bepaalde gevallen duidelijkheid geven, dus dat je niet zonder die zogenaamde ‘regelgeleide rechtsvinding’ kan, maar de nadruk bij casuïstische rechtsvinding zal, zoals gezegd, liggen bij de omstandigheden van het geval die in elke situatie verschillende zal zijn.