Olijfoliezeep: het traditionele procédé op hoofdlijnen

De kern van het maken van olijfoliezeep bestaat uit een chemische reactie die saponificatie ofwel verzeping wordt genoemd. Tijdens de verzeping reageert een zuur (de olijfolie) met een base (caustische soda) waardoor een zout (de zeep) ontstaat. De olijfolie wordt met water en de soda gedurende enkele dagen zachtjes gekookt in een grote verzepingsbak. Daarna wordt de zeep in een frame uitgegoten waarna hij gedurende één à twee dagen al enigszins kan uitharden. Vervolgens wordt de zeep in stukken gesneden (met een scherp mes of een ‘kaasdraad’). Hierna volgen nog zes à negen maanden waarin de zeep verder aan de lucht wordt gedroogd. Ten slotte kan de zeep, al dan niet verpakt, naar de klanten of de groothandel worden verscheept.

Zeep waarvoor alleen olijfolie wordt gebruikt, is erg zacht en produceert weinig, maar enigszins slijmachtig schuim. Alleen na een lange periode van uitharding ligt de zeep stevig in de hand, maar het schuim zal nog steeds slijmachtig zijn. Door aan het eind van het kookproces wat palmolie aan de zeep toe te voegen zal deze steviger worden, kokosnootolie zorgt voor mooi schuim. Als de zeep een ander geurtje moet hebben dan dat van olijven, kan er nog een ander ingrediënt aan worden toegevoegd, bijvoorbeeld vers citroensap.

Verzepingswaarde

Het is cruciaal de juiste hoeveelheid soda te gebruiken. Er moet precies genoeg aan de olie worden toegevoegd om deze in zeep van voldoende hardheid te kunnen omzetten. Te veel soda zorgt voor ‘zeep’ met een bijtend effect op de huid en de ogen (caustische soda, ofwel natriumhydroxide NaOH, opgelost in water, leidt tot natriumloog dat veel wordt toegepast in reinigingsmiddelen).

Behalve natriumsoda wordt ook kaliumsoda (potas) gebruikt. Potas wordt bereid door houtas op te lossen in water en de gefilterde oplossing in te dampen. Het overblijvende zout is de potas. Potas wordt ook wel alkali genoemd, een woord afgeleid van het Arabische qilli.

De benodigde hoeveelheid soda is afhankelijk van de verzepingswaarde van de gebruikte olie. Verschillende soorten olie, en daarbinnen de verschillende kwaliteiten, kennen elk hun eigen verzepingswaarde. Deze waarde wordt meestal uitgedrukt in het aantal milligrammen dat nodig is om 1 gram olie volledig te verzepen.

Bijvoorbeeld, een verzepingswaarde van 135,3 betekent dat er precies 135,3 milligram soda nodig is om 1 gram olie compleet te verzepen. Ofwel, op elke gram olie moet 0,1353 gram soda worden gebruikt.

In de praktijk wordt niet alle olie volledig verzeept. Als dit wel gebeurt, ontstaat namelijk harde zeep die niet bepaald zacht voor de huid is. Voor een mildere zeep is het belangrijk dat een deel van de olie niet wordt verzeept.

Als het de bedoeling is dat 15% van de olie niet wordt verzeept, moet van de berekende hoeveelheid soda ook 15% worden afgetrokken. Voor bovenstaand voorbeeld betekent dit dat op elke gram olie 0,115 gram soda wordt gebruikt.

Kwaliteit van de olijfolie

De eerste, lichte persing van olijven levert olie van de beste kwaliteit op, met een lage zuurgraad en rijk aan enkelvoudig onverzadigde vetzuren (‘extra virgin’ of ‘virgin’). Deze olie wordt het meest gewaardeerd om mee te koken.

De tweede persing, waarbij meer druk wordt uitgeoefend dan bij de eerste, levert ‘grade A’-olie op. Bij de derde persing wordt een oplosmiddel aan de nu bijna droge olijvenpulp toegevoegd om de laatste olie uit de olijven te halen (‘grade B’).

Om olijfoliezeep te maken kan uitstekend gebruik worden gemaakt van ‘grade B’-olie. Een kenmerk van olie van lagere kwaliteit is dat er tijdens het verzepingsproces minder moleculen worden verzeept: de olie heeft een lagere verzepingswaarde. Een bepaalde hoeveelheid soda bij een gelijke hoeveelheid ‘virgin’ olie of ‘grade B’-olie leidt bij de grade B-olie tot meer olie in de zeep, en dus een zachtere zeep.

Om de hoeveelheid soda te kunnen bepalen moet de zeepmeester dus precies weten met hoeveel olijfolie hij werkt, van welke kwaliteit deze is en hoeveel olie de zeep na afloop moet bevatten. Maar ook de hardheid van het gebruikte water speelt een rol bij de productie, evenals de temperatuur waarop de verzeping plaatsvindt en eventuele andere ingrediënten. Maar uiteindelijk gaat hij af op zijn deskundigheid om te bepalen of het verzepingsproces gereed is, bijvoorbeeld door te ruiken. Zeepmeester word je niet zomaar.

Meer weten?

Vele boeken en artikelen zijn geschreven over het productieproces van oliezeep. De geïnteresseerde lezer kan beginnen bij de volgende vrij toegankelijke artikelen. New World Encyclopedia: Soaps and Detergents. Biedt ook een aantal nuttige verwijzingen naar aanvullende informatie. John A. Hunt: A short history of soap (The Pharmaceutical Journal, December 18-25, 1999). Beschrijft vooral de geschiedenis van het zeep maken in Engeland.