InfoNu.nl > Wetenschap > Techniek > De Schwebebahn in Wuppertal belicht op oude ansichtkaarten

De Schwebebahn in Wuppertal belicht op oude ansichtkaarten

In dit verhaal over de Schwebebahn in Wuppertal krijgt u prachtige plaatjes te zien op oude ansichtkaarten die een nostalgisch beeld schetsen van het rijke verleden van deze bijzondere vorm van openbaar vervoer. Aan het begin van de 20e eeuw was het maken van foto's dankzij de komst van de rolfilm wel eenvoudiger geworden maar de fotografie was de kinderschoenen nog lang niet ontgroeid en het fotograferen en het drukken van een ansichtkaart bleef een ingewikkeld procedé. We gaan ons hier in de voorbereiding van het drukproces verdiepen aan de hand van oude ansichtkaarten van de Schwebebahn, reist u mee door de tijd?

De Schwebebahn is wereldberoemd

De Schwebebahn in Wuppertal is wereldberoemd, het is een technisch hoogstandje dat al ruim honderd jaar geleden gebouwd werd en dat zich desondanks kan meten met de allermodernste vormen van openbaar vervoer van vandaag de dag. Wuppertal is nog altijd trots op de Schwebebahn en het aantal ansichtkaarten dat in de loop der jaren is uitgebracht is enorm groot.

Alle vormen van openbaar vervoer bij de eerste en de tweede Sonnborner Brücke, ansichtkaarten uit 1902, 1912 en 1915

Hierboven zien we een ansichtkaartenmotief dat door de jaren heen altijd geliefd is gebleven, meerdere vormen van openbaar vervoer op het zelfde moment gefotografeerd bij de Sonnborner Brücke. Tegenwoordig kunnen we dit met digitale techniek fotoshoppen maar de fotografen aan het begin van de 20e eeuw moesten gewoon het geschikte moment afwachten.
Zij werkten met glasplaatnegatieven en ook al konden hiermee fotomontages gemaakt worden in de doka, eenvoudig was dat niet, men had immers te maken met chemische processen die nauwkeurig op elkaar afgestemd moesten worden.

Teken- en schilderwerk

Het kwam dan ook regelmatig voor dat men eerst een foto maakte en deze afdrukte op papier waarna de afdruk vervolgens door een geschoold graficus onder handen werd genomen en waarbij het plaatje werd ingekleurd en voorzien van ontbrekende elementen. Van deze kleurenprent werden dan op een reprocamera opnieuw opnames gemaakt die door de lithograaf verder werden bewerkt. De drie ansichtkaarten hierboven zijn daar mooie voorbeelden van, het is tamelijk onwaarschijnlijk dat het Schwebebahn rijtuig, de zeppelin, de tram, en de trein op de middelste kaart allemaal op hetzelfde moment aanwezig waren bij het maken van de foto. Neemt niet weg dat dit soort plaatjes ook wel in scene gezet werden.

Zwart/wit ansichtkaarten van de Sonnborner Brücke met nagenoeg dezelfde motieven als de ingekleurde kaarten hierboven

Kleurenfotografie bestond nog niet, dat werd pas in het midden van de jaren '50 van de vorige eeuw uitgevonden, men gebruikte voor het inkleuren en beschilderen dan ook afdrukken van foto's zoals bijvoorbeeld de zwart/wit foto's die we hierboven zien.
Aangezien niet alle kleuren in één keer gedrukt kunnen worden moet een lithograaf met behulp van een repro camera voor elke kleur een aparte kleurscheiding maken. Op een drukpers drukt men eerst het geel, daarna het blauw, dan het rood en tenslotte het zwart. Zo ontstaat een kleurenprent met alle tussenliggende kleurnuances, deze techniek wordt nog steeds gebruikt.

Glasnegatieven

Vanaf 1880 was het mogelijk geworden om met behulp van een glasnegatief drukvormen te vervaardigen, voor elke kleur was dus ook een eigen glasnegatief nodig, en elk glasnegatief moest zo worden bewerkt dat alleen het te drukken beeld van elke specifieke kleur er op stond. Dit klusje werd door de lithograaf uitgevoerd, het was een werkje dat alleen door ervaring geleerd kon worden. De drukvormen werden cliché's genoemd, een cliché is een zink- of koperplaat waarop door middel van een chemisch procedé een negatief beeld is aangebracht voor elke kleur afzonderlijk, hiermee worden dan de afdrukken gemaakt.

Schwebebahn rijtuig samen met een elektrische tram bij halte "Breite Straße" op een foto uit 1901, afdruk van het originele glasnegatief van 23,8 x 29,8 cm; ernaast een doosje glasnegatieven en een lithograaf en een drukker beoordelen een prent

We zien hierboven een zwart/wit afdruk van een glasnegatief en een doosje glasnegatieven zoals die tot in de jaren '40 gebruikt werden in technische fotocamera's, de lithograaf kon voor zijn reproductiewerk ook beschikken over veel grotere glasnegatieven. Het glasnegatief was in 1871 bedacht door de Engelse fotograaf Richard Leach Maddox, lichtgevoelig zilverbromide werd door hem op een glasplaat in een gelatinelaag opgesloten. Charles Bennett maakte als eerste deze gelatinedroogplaten voor de verkoop. Niet lang daarna kon de zilverbromide emulsie ook gecoat worden op celluloid rolfilm, Kodak liep hierin voorop.

Offset druktechniek en ingekleurde glasnegatieven

Rond 1900 werd in het verlengde van deze uitvindingen de offset druktechniek ontwikkeld. Offset kwam voort uit de lithografie, de vlakdruk techniek met lithostenen die in 1796 door Alois Senefelder werd uitgevonden. De Brit Robert Barclay kreeg al in 1875 een patent op een rotatiepers waarmee hij volgens het offset principe op conservenblikken kon drukken. Aan het begin van de 20e eeuw ontwikkelden de Amerikaan Ira W. Rubel en de Duitser Caspar Hermann onafhankelijk van elkaar offset drukpersen die hoogwaardig drukwerk op papier konden produceren in een voorheen ongekend hoog tempo, daarmee ontketenden zij een revolutie in de drukkerij wereld. Voor die tijd werden kleuren ook vaak aangebracht op de glasnegatieven van de oorspronkelijke foto opname waarbij de lithograaf de negatieven met de hand inkleurde, ook voor elke kleur afzonderlijk. Voorbeelden daarvan waarvan de een duidelijk beter geslaagd is dan de ander zien we op de volgende negen kaarten hieronder.

Schwebebahn Station Döppersberg rond 1900, dezelfde locatie op een kaart uit 1903 en Döppersberg op een kaart uit 1912

Als we eerst naar de kaarten hierboven kijken zien we drie maal exact dezelfde locatie, het Schwebebahn Station Döppersberg rond 1900, waar door de verschillende lithografen een geheel eigen invulling aan gegeven is hetgeen zichtbaar is aan de gebouwen die vooral op de middelste plaat wel erg bont gekleurd zijn. De derde aansichtkaart komt nog het meest realistisch over, dit was dan ook de kunst van het vak. Lithografen uit die tijd gingen vrij te werk, een kleuren voorbeeld van de situatie hadden ze immers niet, hooguit een beschrijving van het uiterlijk en de kleuren van de gebouwen.

Bron: Publiek domein / Wikimedia CommonsBron: Publiek domein / Wikimedia Commons
Bron: Anonymous / Wikimedia CommonsBron: Anonymous / Wikimedia Commons
Schwebebahn trein bij het station aan de Werterbrücke in 1915, treinen in de Uferstraße in 1917 en de Wertherstraße in 1918

Dit werk was ongelooflijk arbeidsintensief en vroeg enorm veel geduld. Goede lithografen stonden dan ook in hoog aanzien, men had terecht respect voor hun kunsten. Naarmate de offset druktechniek verder werd ontwikkeld was de vakkennis van de lithograaf voor dit specifieke doel niet zo vaak meer nodig aangezien de oorspronkelijke steendruk techniek steeds minder werd toegepast en het maken van kleurscheidingen op glasnegatieven of celluloid film steeds eenvoudiger werd dankzij de verbeterde reprografische camera's die de lithografen ter beschikking kregen.

Schwebebahn rijtuig in volle vaart, geslaagde fotomontage van de Schwebebahn en een zeppelin, amateuristische montage

Hierboven zien we nog een tweetal mooie voorbeelden van lithografisch vakmanschap, op de middelste kaart weer met het destijds ultieme teken van voortuitgang, de zeppelin. Ernaast een slechte fotomontage waarbij de Schwebebahn is ingetekend op een prent van de stad Berlijn. Dit is nooit gerealiseerd, Wuppertal is altijd de enige stad met een Schwebebahn gebleven.

Nog meer knullige fotomontages

Dankzij de alsmaar voortschrijdende techniek en de introductie van reprografische celluloidfilm op groter formaat werd het maken van een fotomontage kinderspel. De ontwerpers van ansichtkaarten maakten hier dan ook dankbaar gebruik van en zij produceerden de meest knullige ansichtkaarten waarbij het thema van de vervoerstromen in de toekomst werd afgebeeld.

Biala, de haven van de toekomst in Polen, Timisoara in Roemenië en de Marktplatz in Berlijn, de Schwebebahn steeds erbij

Dat de schwebebahn de potentie had de wereld te veroveren mag duidelijk zijn, zij speelde altijd een prominente rol op deze plaatjes. Deze fotomontages vinden wij er nu amateuristisch uitzien maar rond 1920 was dit erg modern en nog niet eerder vertoond. Leuk detail, de schwebebahn op alle drie de foto's is afkomstig uit een en hetzelfde negatief met enkele aanpassingen.

Reclame fotografie bestond nog niet

Reclame fotografie was rond 1900 nog niet in zwang, een fotograaf hield zich vooral bezig met portret- en landschapsfotografie.
Het fotograferen van producten als zeep, cacao of om het even welk ander artikel begon pas serieuze vormen aan te nemen rond 1930. Een van de pioniers op dit gebied was Léopold Reutlinger, een telg uit een bekend Duits fotografen geslacht, zijn studio in Parijs had zich gespecialiseerd in mode- en reclamefotografie en in 'societywerk'. Léopold legde zich toe op het fotograferen van celebrities en aan het begin van de twintigste eeuw had Reutlinger ook groot commercieel succes met zijn ansichtkaarten van beroemde vrouwen. Eigenlijk waren het deze ansichtkaarten die de aanzet vormden tot de latere reclamefotografie van zijn hand.

Reclame voor de benzinepomp bij Haus Boddenberg, grand café bij station Doppersberg en de oude markt met bierreclame

We kunnen de ansichtkaarten hierboven ook als voorlopers van dit genre beschouwen, het was destijds de enige manier waarop men beeldreclame maakte. Op de eerste ansichtkaart zien we een reclame voor de "Freie Tankstelle" bij Haus Boddenberg in Wuppertal-Sonnborn, Daarnaast het grand café dat is gevestigd naast het station Doppersberg in Stadt-Wuppertal en de derde kaart is een plaatje van de Alten Markt in Wuppertal-Barmen uit 1956 in hetzelfde métier volgens deze oude traditie. Biertje?

Rasters

In de loop der jaren is de kwaliteit van de rasters waarmee men werkt flink verbeterd zodat afbeeldingen steeds scherper gedrukt kunnen worden. Een raster is een verzameling piepkleine dicht opeenstaande punten die de lithograaf bij het kleurscheiden gebruikt, zonder raster kan een afbeelding niet gedrukt worden. Het raster zorgt er namelijk voor dat de kleurnuances uit de oorspronkelijke prent juist worden weergegeven. Vandaag de dag is het offset drukproces geheel gedigitaliseerd en werkt men veelal met frequentie gemoduleerde rasters, kortweg FM-rasters genoemd. Het is een variant op de klassieke rasters die meestal AM-rasters worden genoemd. Het verschil tussen FM-raster en het klassieke AM-raster zit hem in de wijze van weergeven van het beeld. Bij een klassiek raster gebeurt dit door in elk van de te drukken kleuren de grootte van de rasterpunten te laten variëren, de afstand tussen de centra van de rasterpunten blijft hierbij gelijk zoals we op het eerste plaatje hieronder zien dat een sterk vergrote weergave is van een klassiek puntraster.

Sterk vergroot klassiek puntraster, sterk vergroot klassiek AM-raster en eveneens sterk vergroot: het moderne FM-raster
In de hedendaagse FM-rastertechnologie gebeurt dit juist andersom, de grootte van de rasterpuntjes blijft onveranderd, doch om de beeldinformatie weer te geven wordt de afstand tussen de rasterpuntjes of de rasterpuntdensiteit aangepast. Het beeld wordt door de computer eerst, net zoals bij een klassiek raster, geanalyseerd en opgedeeld in pixels van gelijke grootte. In plaats van in elk pixel een rasterpunt te zetten en de grootte hiervan te laten variëren, zal de computer nu willekeurig rasterpuntjes in de pixel strooien. Deze rasterpuntjes zijn nog slechts enkele micron groot en met het blote oog niet meer waarneembaar waardoor de beelden veel scherper overkomen en ook meer detail krijgen. Heeft u een loep in huis? Vergelijk voor de aardigheid dan eens verschillende rasters in tijdschriften en kranten. Krantenrasters waren vroeger erg grof, dat is vandaag de dag ook niet meer zo.

De jaren '60

In de jaren '60 had men nog geen idee wat de toekomst zou brengen op dit gebied en moest men het nog doen met de klassieke rasters hetgeen op de onderstaande ansichtkaarten goed met het blote oog waarneembaar is. Een nieuwe trend in die tijd waren de ansichtkaarten met meerdere verschillende plaatjes op een kaart, luchtig over de kaart verspreid of netjes naast elkaar gezet.
Op de eerste kaart het steeds terugkerende thema van de Sonnborner Brücke, ditmaal met het nieuwe rijtuigtype uit 1962.

Jaren '60 kaart van het thema Sonnborner Brücke, Tuffi stort zich in de Wupper, moderne verworvenheden in Wuppertal

De middelste kaart vertelt het verhaal van Tuffi de olifant die in 1950 voor een reclamestunt aan boord van een Schwebebahn rijtuig werd gehesen maar er al vrij snel door angst overmand weer uitsprong en zichzelf in de 11 meter lager gelegen Wupper stortte. Indien u het plaatje even vergroot door er op te klikken ziet u ondanks de matige kwaliteit van de kaart dat men in de jaren '60 inmiddels betere fotomontage's kon maken dan in de jaren '20. Dat het een fotomontage is mag duidelijk zijn, er bestaat geen echte foto van de sprong van Tuffi in de Wupper. Het jonge olifantje overleefde het avontuur en bracht het er zonder kleerscheuren vanaf. Op de derde kaart onder andere het Stadtbad en de boogbrug in het centrum, verworvenheden van de moderne tijd.

Een rijtje VW's en een DKW, de bus naar Düsseldorf en rijtuig in 1966 bij de Kaiserplatz, nieuwe rijtuigtype bouwjaar 1966

Deze plaatjes schetsen ook een mooi tijdsbeeld van dezelfde periode met al die Volkswagens en Opels. Het was het tijdperk van de snelle vooruitgang, van Elvis Presly, Marylin Monroe en raketten naar de maan. Ook de ontwikkelingen bij de Schwebebahn stonden niet stil, er kwamen nieuwe rijtuigen in dienst en er werd geëxperimenteerd met gelede Schwebebahn rijtuigen.

De nieuwe tijd

Ook vandaag de dag is de Schwebebahn nog altijd springlevend en is zij een dankbaar onderwerp op ansichtkaarten, Wuppertal is trots op dit technische hoogstandje dat met zijn tijd meegaat. De technieken voor het drukken van ansichtkaarten en de drukwerk voorbereiding zijn de laatste dertig jaar ook ingrijpend veranderd, het hele vlakdrukmontage proces wordt tegenwoordig met behulp van de computer gedaan. Voorheen deed men deze drukwerkvoorbereiding nog met het letterlijk plakken en knippen van teksten en afbeeldingen op papier of reprofilm. Deze "montages" werden daarna met behulp van een belichtingskast gereproduceerd op een lichtgevoelige zinkplaat die de drukker op zijn drukpers kon inspannen om daar afdrukken van te draaien. Zo'n metaalplaat had niet het eeuwige leven, na 20.000 afdrukken was die op en moest er een nieuwe plaat gemaakt worden.

Kaart van station Wuppertal-Vohwinkel met het gerestaureerde Kaiser rijtuig en ernaast twee maal de moderne rijtuigen

Dit onderdeel van drukwerkvoorbereiding is helemaal verdwenen, het drukwerk wordt nu op het beeldscherm van de computer samengesteld en daarna wordt de informatie digitaal naar de drukpers verstuurd, net zoals u dat thuis doet wanneer u informatie naar uw printer verzent. Drukpersen worden alleen nog voor grote oplagen gebruikt, drukkerijen gebruiken voor kleinere oplagen professionele elektrografische of inkjet printers. Het Océ Copy Press systeem dat is te vergelijken met het offsetprocedé wordt ook veel gebruikt, hierbij wordt toner op een rubberdoek aangebracht en met een tegendrukrol op het papier overgebracht.

Uw eigen Ansichtkaarten laten drukken

Tegenwoordig zijn er tal van grafische bedrijven die u de mogelijkheid bieden om uw eigen asichtkaarten te laten drukken wanneer u zelf een ontwerp hebt gemaakt op uw pc. U kunt hiervoor bijvoorbeeld aankloppen bij virtualprinter.nl waar u al terecht kunt voor 25 kaarten maar ook voor 20.000. Dit bedrijf staat bekend om haar snelle levering en kwalitatief hoogstaand drukwerk. We hebben de Schwebebaan ook belicht in het verhaal over de Schwebebahn in model, blikvanger op uw modelbaan, hier vindt u leuke informatie over antieke modellen die gewild zijn bij verzamelaars en over modellen van deze tijd, veel kijk- en leesplezier!

Lees verder

© 2013 - 2017 Fijnesteyn, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
De Schwebebahn in model, een blikvanger op uw modelbaanDe Schwebebahn op schaal H0 of N is beslist een bijzondere aanwinst voor uw modelspoorbaan. Ook al is de originele Schwe…
Oude Märklin treinen, prachtig antiek modelspoor materieel!We zullen u hier veel bijzondere plaatjes laten zien van de vaak prachtige en door liefhebbers van antiek speelgoed hoge…
Goedkoop met de trein naar Duitsland reizenGoedkoop met de trein naar Duitsland reizenMet de trein een stedentrip maken naar Keulen of een weekendje Berlijn? Met de trein naar Duitsland hoeft helemaal niet…
Wintersport Duitsland - Oberwiesenthal sneeuwzeker skigebiedWintersport Duitsland - Oberwiesenthal sneeuwzeker skigebiedDuitsland is een prima land voor wintersport. De kuurstad Oberwiesenthal is een stad nabij de Tsjechische grens, gelegen…
Zeppelin Air: draadloos muziek streamen, optimale kwaliteitZeppelin Air: draadloos muziek streamen, optimale kwaliteitDraadloos muziek streamen zonder kwaliteitsverlies. Dat belooft het in Nederland nog niet zo heel bekende, exclusieve me…
Bronnen en referenties
  • Bahservice.netn-bus.ecard.de
  • Benl.ebay.be
  • Briefmarken-versand-welt.de
  • Bz-berlin.de
  • De.wikipedia.org
  • Historia.beskidia.pl
  • Karten-himmel.de
  • Mediengestalter.info
  • Museenkoeln.de
  • Nostalgische.schwebebahn.net
  • Postcards.po.ohost.de
  • Solingen-internet.de
  • Virtualprinter.nl
  • Zeller.de
  • Zeno.org
  • Afbeelding bron 1: Publiek domein / Wikimedia Commons
  • Afbeelding bron 2: Anonymous / Wikimedia Commons

Reageer op het artikel "De Schwebebahn in Wuppertal belicht op oude ansichtkaarten"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Fijnesteyn
Laatste update: 10-06-2016
Rubriek: Wetenschap
Subrubriek: Techniek
Bronnen en referenties: 17
Schrijf mee!