Volksweerkunde: merkeldagen en lotdagen

Wanneer je wilt weten hoe het weer er voor de komende tijd uit gaat zien dan pak je de krant, of luistert even naar de radio of tv. Vroeger wist men het weer te voorspellen zonder al die gemakken. Je keek naar buiten en wanneer de regen uit het oosten kwam dan bleef het drie dagen nat. Weerweetjes uit ervaring en overlevering. Men kende de merkeldagen en lotdagen uit het hoofd. Volksweerkunde wordt het genoemd, weer volgens boeren en buitenlui.

Inhoud

• Wat zijn merkeldagen en lotdagen
• Wat is een almanak
• Dieren en weersvoorspelling
• Waarnemingen en weerkunde
• Lotdagen en heiligen
• Hondsdagen en onweer
• Een oudewijvenzomer

Wat zijn merkeldagen en lotdagen

Merkeldagen kunnen een voorspelling doen voor het weer van de komende tijd, soms zelfs voor een heel seizoen of jaar. Het zijn volkswijsheden die soms al eeuwen mee gaan. Onze voorouders leerden deze wijsheden van hun ouders, die het weer hadden geleerd van hun ouders, die het weer…. en zo verder. Men dacht dat het weer in een bepaalde periode een voorspelling zou kunnen geven voor het weer in een andere. Maar ook het gedrag van dieren werd meegenomen of de groei van planten of gewassen, zelfs soms het gedrag van kinderen. Er zijn vast wel ouders die soms roepen:’wat zijn de kinderen onrustig, er is vast onweer op komst!’

De begrippen merkeldagen en lotdagen zijn synoniemen. Lotdagen bepalen het lot van mensen, want wanneer landbouw en veeteelt nog belangrijk zijn in het levensonderhoud, bepalen ze het leven van mensen. Een slechte oogst, dieren die onvoldoende voedsel krijgen en dus minder vlees of melk leveren, vroeger bepaalde het toch voor een belangrijk deel het ‘lot’ van de overwegend boerenbevolking.

Wat is een almanak

Wanneer je niet zo goed bent in het herkennen van de lotdagen dan kun je nog altijd een almanak raadplegen. Ze zijn er natuurlijk in allerlei vormen maar de bekendste zijn de Enkhuizer en Deventer Almanak. De Deventer is de oudste en wordt sinds de middeleeuwen uitgegeven. Naast allerlei data van feestdagen, jaarmarkten, ed. werden er ook voorspellingen voor het weer gedaan. Vooral de Enkhuizer staat bekend om zijn voorspellingen aan de hand van de zgn. ‘omkeerdagen’. De weersvoorspellingen van de almanak zouden een juistheidpercentage hebben van tussen de 70 en 80%.

Dieren en weersvoorspelling

Aan het gedrag van dieren werd soms het weer voorspeld. (Het gaat er hier niet om of dit een juiste aanname was.) Hierdoor kreeg je voorspellingen als deze:

• Wroetende mollen geven regen
• Eén zwaluw brengt nog geen zomer
• Liggende koeien = regen op komst
• Een koekoek roept de regen
• Maakt de kat zich mooi dan wordt het weer ook mooi

Waarnemingen en weerkunde

Er zijn verbanden of algemene ‘waarheden’ die het tot weersvoorspellingen brengen. Uitdrukkingen als ‘avondrood, water in de sloot’, ‘kring om de zon, water in de ton’, ‘na regen komt zonneschijn’, ‘een zonnige herfst geeft een korte winter’, zijn hiervan voorbeelden.

Lotdagen en heiligen

Veel lotdagen komen uit een oude heidense traditie. De dagen waren verbonden met allerlei heidense feestdagen zoals rond de midwinterfeesten. Maar ook deze dagen ontkwamen niet aan de kerstening. Net zoals Kerstmis gevierd wordt in december omdat een heidens feest (midwinter) ergens rond 25 december werd gevierd zo ontkwamen ook de merkeldagen niet aan de christelijke namen. Zo kreeg je: ‘brengt Sint Maarten zonneschijn, zal ’t een koude winter zijn’ (11 november). De heiligenkalender werd uitvoerig gebruikt om de dagen aan te duiden.

• Geeft Allerheiligen zonneschijn, dan zal het spoedig winter zijn (1 november)
• Na het zomertje van Allerheiligen, kan u voor de winter niet beveiligen
  
• Nevels in Sint-Maartensnacht, maken de winter kort en zacht.(11 november)
• Vorst op Sint-Catharina, dan vriest het zeven weken lang (25 november)
• Als 't op St. Blasius regent of waait, zeven weken dat de wintermolen draait (3 februari)
• St. Jozef helder en klaar, geeft licht een vruchtbaar jaar (19 maart)
• Brengt St. Nicolaas ijs, dan brengt Kerstmis regen (5 december)
• Zoals de wind op Drie Koningen staat, staat hij bijna het hele jaar (6 januari)
• Na Lichtmis valt de sneeuw op de hete steen (2 februari, Maria Lichtmis)

Naast de merkeldagen zijn er altijd periodes die een specifiek weertype weergeven. De ijsheiligen, hondsdagen en oudewijvenzomers waren beroemd en vooral berucht in onze familie!

Hondsdagen en onweer

De hondsdagen vallen tussen 20 juli en 20 augustus en zijn warme, broeierige dagen maar ook dagen met flinke plens- en onweersbuien. De dagen hebben niets met honden te maken maar met het sterrenbeeld de Grote Hond, de ster Sirius van dit sterrenbeeld komt in deze dagen gelijk op met de zon en is niet te zien. Het kan dus 'hondenweer' zijn tijdens deze dagen maar ze hebben niets met de dieren te maken. Sirius is in de Griekse mythologie de hond van Orion, Orion stierf en kregen met z'n trouwe maatje een plek aan de hemel.

De hondsdagen zijn vooral berucht om de enorme hoosbuien hoewel ze midden in de zomermaanden liggen. Daarnaast zijn het de dagen waarin het voedsel snel bederft. In de eeuwen dat conserveren nog een moeizaam proces was waren deze dagen dus drukke tijden voor het roken, wecken of inmaken.

Een oudewijvenzomer

Daar werd niets onaardigs mee bedoeld! Een oudewijvenzomer is een mooie nazomer. Of deze nu in september of november moet vallen, daarover verschillen de meningen. De term ontstaat wanneer 'wijf' nog geen echt scheldwoord is. Er worden verschillende verklaringen voor deze naam gegeven. Waarschijnlijk is het een verwijzing naar de Nornen de schikgodinnen uit de Noordse mythologie. Deze Nornen sponnen het lot van mensen. Een andere verklaring is de lange spinnendraden die in deze tijd aan de bomen hangen, als draden gesponnen door oude 'wijven'.