El Niño: Een wispelturig klimaatverschijnsel

El Niño is Spaans voor 'het kind'. Deze naam werd aan dit klimaatverschijnsel gegeven door Peruaanse vissers die erin moesten berusten dat in bepaalde jaren de ansjovis, als gevolg van een temperatuurstijging van het oceaanwater, wegtrok. Omdat dit verschijnsel zich ruwweg afspeelt in de winterperiode -met een piek rond de Kerst- is het vernoemd naar het Kerstkind. De hamvraag is: hoe komt het dat het water voor de kust van Peru soms wel vijf graden warmer wordt dan normaal?

De invloed van El Niño op het weer

Om te begrijpen hoe een El Niño ontstaat, moeten we niet bij Peru blijven stilstaan, maar ons blikveld verruimen. Onze aandacht moet zich richten op de Pacific of Stille Oceaan, die een derde van het aardoppervlak beslaat. Als we ingaan op de eigenschappen van El Niño moeten we rekening houden met de wisselwerking tussen de oceaan en de atmosfeer. Het water van de oceaan is het warmst rond de evenaar met een piek van rond de 30 °C ten noorden van Australië, in de buurt van Indonesië. Warm water verdampt sneller dan koud water; vochtige, warme lucht stijgt op en condenseert, zodat er zich wolken vormen waaruit regen valt. Het gebied rond Indonesië wordt dan ook gekenmerkt door een hoge luchtvochtigheid en overvloedige regenval. Dit in tegenstelling tot het woestijnklimaat van Peru in Zuid-Amerika. In regengebieden is de luchtdruk lager dan in droge gebieden.

De temperatuur van het oceaanwater is echter alleen zo warm aan de oppervlakte. Op grotere diepte blijft het water koud. Deze twee lagen zijn vrij scherp van elkaar gescheiden. De scheidingslijn of thermocline is niet horizontaal, maar ligt door de stromingen in de Pacific schuin, in het westen op ongeveer 200 m diepte en in het oosten op 50 m diepte. Tijdens een El Niño gebeurt er iets met de thermocline (zie schema volgende alinea). In de jaren twintig van de vorige eeuw bestudeerde de Britse natuurkundige Sir Gilbert Walker (1868-1958) het merkwaardige verschijnsel dat zich in de Stille Oceaan voordoet: als de luchtdruk in het westelijk gelegen Darwin (Australië) hoger is dan normaal, dan is deze in het oostelijk gelegen Tahiti (Polynesië) lager dan normaal, en omgekeerd. Dit wipeffect wordt ook wel de Zuidelijke Oscillatie genoemd. Pas veel later, in de zestiger jaren, legde de Noors-Amerikaanse natuurkundige Jacob Bjerknes (1897-1975) het verband tussen de Zuidelijke Oscillatie (luchtdruk) en El Niño (warm water). Hij gaf er de volgende verklaring voor: luchtdrukverschillen tussen twee plaatsen zorgen er namelijk voor dat er winden gaan waaien. Als het luchtdrukverschil verandert, verandert ook de wind van kracht en richting.

ENSO: El Niño Southern Oscillation

Rond de evenaar waaien de zogenaamde passaatwinden, van oost naar west. Deze oostenwinden houden de gigantische plas warm water ten noorden van Australië op hun plaats. Nemen de passaatwinden af in sterkte of vallen ze zelfs helemaal stil, dan verplaatst het water zich ten gevolge van de minder sterke oceaanstromingen naar het midden van de Stille Oceaan en nog verder in oostelijke richting. Doordat de thermocline minder schuin komt te liggen, bereikt het warme water de kust van Peru en Ecuador met dramatische gevolgen voor de visvangst daar. De extreme regenval die bij de lagere luchtdruk hoort, veroorzaakt overstromingen en aardverschuivingen. Hierdoor spoelen huizen en complete wegen weg en mislukken soms de oogsten. El Niño brengt geen kerstgeschenken maar chaos, armoede en honger. Niet alleen in Peru, maar ook aan de andere kant van de oceaan, vooral in landen rond de evenaar. Dit fenomeen wordt in de wetenschappelijke wereld aangeduid met de term ENSO (El Niño Southern Oscillation), maar staat algemeen bekend als El Niño .

Waardoor ontstaat een El Niño?

Kort gezegd: dat weet (nog) niemand. Verplaatst het warme water zich, omdat de passaatwind afneemt of neemt de wind in sterkte af vanwege het lagere luchtdrukverschil? Het blijft zoiets als het kip-of-het-ei-vraagstuk. Helaas is het nu eenmaal zo dat wij nog weinig inzicht hebben in het gedrag van de wereldoceanen; ook al wordt er steeds meer bekend, de stromingen van de diepzee bevatten nog veel mysteriën. In elk geval is El Niño een verschijnsel die de wetenschap dwingt tot onderzoek. Hij wordt tegenwoordig op vele manieren gevolgd, zoals door satellieten die warmteverschillen registreren in de Stille Oceaan. De satellietfoto's geven een beeld of een El Niño aan de gang is en hoe sterk hij is. Of wanneer er een nieuwe El Niño of zijn tegenhanger La Niña ( koudegolf) verwacht wordt. Op de oorzaak van beide verschijnselen hebben de wetenschappers nog geen antwoord, maar het antwoord op wanneer een El Niño of La Niña optreedt is zo mogelijk nog belangrijker in verband met voorzorgsmaatregelen waardoor levens gered kunnen worden.

El Niño's optreden in de 20e eeuw

In de 20e eeuw dook El Niño meer dan 23 keer op, volgens de telling van de Amerikaanse meteorologische stations van de NCEP (National Centers for Environmental Predictions) met tussenpozen van gemiddeld vier jaar, echter volgens een heel onregelmatig patroon. Elke keer verschilt hij in kracht met zijn voorganger of opvolger. Dit grillige, chaotische karakter maakt het voor klimaatonderzoekers extra moeilijk om op basis van de beschikbare informatie goede voorspellingen te doen. Tweemaal waren er uitzonderlijk sterke El Niño's: in 1982/1983 en in 1997/1998.