El Niño: De wereldwijde gevolgen

Het klimatologische verschijnsel dat wij nu El Niño noemen wordt door luchtdrukmetingen rond de Grote Oceaan al sinds halverwege de 19e eeuw waargenomen. Er zijn in de jaren tot de Tweede Wereldoorlog ook enkele heftige luchtdrukverschillen gemeten, maar de sterkste El Niño's waren in de jaren 80 en 90. Deze hebben geleid tot grote droogte, uitgestrekte bosbranden, overstromingen en misoogsten in diverse landen rond de Pacific.

De effecten van El Niño

Een dik pak sneeuw in maart, aangespoelde walvissen, hooikoorts? Sommige mensen proberen alles met El Niño in verband te brengen. Vaak gaat het om op zichzelf staande incidenten waarvan de oorzaak nog niet helemaal vaststaat. Maar de gevolgen van El Niño zijn inderdaad heel uiteenlopend en veelomvattend. Wat te denken van: hevige regenval en overstromingen, aardverschuivingen, stormen, droogte en misoogsten, hongersnood en epidemieën? Tot de nasleep van een natuurramp in een tropisch gebied behoort vaak ook een uitbraak van ziekten zoals malaria, dengue (knokkelkoorts) en cholera. Doordat drinkwater en voedsel besmet kunnen raken met bacteriën krijgt de bevolking naast alle andere ellende ook te maken met dysenterie en diarree waar veel kinderen aan overlijden.

El Niño heeft echter ook positieve eigenschappen: hij zorgt voor minder koude winters in de Verenige Staten, waardoor er in de winter van 1997, met een sterke activiteit van El Niño, veel minder mensen van de kou stierven dan normaal. En in half-woestijnen is extra regen soms heel welkom. Zo hebben veel natuurverschijnselen meerdere facetten; stormen bijvoorbeeld kunnen een enorme ravage teweegbrengen, maar ook zorgen voor warmtetransport van de tropen naar hogere breedtes. Zonder stormen zou leven, zoals we dat kennen in Nederland, onmogelijk zijn.

El Niño-gevoelige gebieden

Buiten de tropen, met name in Europa, valt er relatief weinig te merken van een El Niño. De gebieden rond de evenaar hebben het meest te lijden. Daar worden ook de meeste preventiemaatregelen getroffen, zoals het opstellen van evacuatieplannen. In Peru, dat al regelmatig getroffen is, bereidt men zich voor op een dreigende El Niño door het waarschuwen van bewoners in de gevarenzone, de bouw van schuilkelders, het versterken van damwanden en het opwerpen van nooddijken. Maar ook in het kustgebied van Californië moet men voortdurend alert zijn. Een tropische storm, hier hurricane genoemd, wordt 'gevoed' door de oceaan en kan zich alleen ontwikkelen als het zeewater en temperatuur bereikt van boven de 27 °C. Deze stormen woeden vooral in het Caribisch gebied en trekken dan naar de kust van Florida en naar andere delen van de oostkust van de Verenigde Staten. Maar tijdens een sterke El Niño manifesteren deze orkanen zich opeens aan de westkust, waar ze meestal boven zee blijven (zie afbeelding links). Daarom houden, lang voordat het natuurgeweld losbarst, ook in Californië de hulpdiensten rampenoefeningen en worden zeeweringen en gebouwen versterkt.

De El Niño van 1982/1983

Deze El Niño, waar niemand op voorbereid was, zaaide paniek en richtte verwoestingen aan in vier continenten, waarbij duizenden slachtoffers vielen en de schade in de miljarden liep. Ongekende droogte heerste onder meer in Indonesië, de Filippijnen, Noord-Australië waar enorme bosbranden ontstonden, het Amazonegebied, de Antillen en zuidelijk Afrika waar het tot hongersnood leidde. Extreme regenval was er onder meer in het kustgebied van Ecuador, Peru, het midden van de Stille Oceaan en Oost-Afrika. Malaria stak de kop op in Zuid-Amerika, Afrika en Azië. Maar ook in de VS brak een ziekte uit die werd overgebracht door muggen: encefalitis ofwel hersenvliesontsteking. Verder waren er modderstromen in Colorado en in delen van de VS sneuvelden neerslagrecords. Delen van het koraal van de Great Barrier Reef bij Australië en van andere riffen -koraal is erg gevoelig voor temperatuurschommelingen- verbleekten en raakten voorgoed beschadigd. Het afsterven van koraalriffen betekent het verlies van waardevolle ecosystemen: een koraalrif is een kweekplaats voor vissen.

Het positieve gevolg was dat de wetenschap zich met man en macht over het verschijnsel El Niño boog om een volgende dreigende ramp tijdig te kunnen signaleren. In het kader van TOGA (Tropical Ocean Global Atmosphere) werd in 1985 begonnen met het aanleggen van een boeiennetwerk in de Stille Oceaan dat metingen zou verrichten waaruit klimaatonderzoekers belangrijke gegevens konden halen. Hierbij deden computermodellen dienst als hulpmiddel.

De El Niño van 1997/1998

In tegenstelling tot de El Niño van 1982/1983 werd deze voorspeld dankzij metingen door het boeiennetwerk in combinatie met waarnemingen door satellieten. Ondanks de getroffen voorzorgsmaatregelen werd deze El Niño, zwaarder dan zijn voorganger, opnieuw een ramp met duizenden slachtoffers (zie kaart rechts). Vele tropische stormen teisterden de westkust van de VS. In diverse staten zoals Californië, Texas en Arizona kreeg de bodem zoveel regen te verwerken dat de economische schade in de miljarden liep. In Peru ontstond hongersnood door het wegtrekken van de ansjovis, een belangrijke bron van inkomsten voor de vissers. Hier en daar brak malaria uit. De onophoudelijke regenval zorgde voor veel wateroverlast. In Ecuador mislukte de cacao-, koffie- en bananenoogst. Grote delen van het tropisch regenwoud in Noord-Brazilië ging door langdurige droogte in vlammen op. Door de droogte gingen in Australië veel veeboeren failliet. De hevige rookontwikkeling als gevolg van uitgestrekte bosbranden in Indonesië -mede door ondoordachte veenontginningen- legde wekenlang het vliegverkeer stil.

De gevolgen voor Nederland

Hoewel El Niño in Europa niet zulke dramatische gevolgen heeft als bijvoorbeeld in de gebieden rond de Pacific, is er door oceanografen van het KNMI wel onderzoek verricht naar de eventuele invloed op het Nederlandse weer. Daaruit blijkt dat het voorjaar aan het eind van een sterke El Niño gemiddeld natter is dan normaal. Dat is niet zo dramatisch, maar wel is komen vast te staan dat El Niño-jaren warmer zijn dan gemiddeld.