De evolutieleer: Darwin en Wallace

Het zou tot de Renaissance (16e eeuw) duren, voordat geleerden alle leven als één samenhangend verschijnsel leerden zien. De door twee Britten, Charles Robert Darwin en Alfred Russel Wallace, ontwikkelde theorie van de evolutie door natuurlijke selectie deed de wetenschappelijke wereld op haar grondvesten schudden. Het bracht een omwenteling in filosofische en religieuze opvattingen en betekende een schok voor miljoenen mensen over de hele wereld.

Veranderende opvattingen sinds de Renaissance

In de Renaissance kwam voor het eerst de opvatting naar voren dat soorten konden veranderen onder invloed van natuurlijke processen, zonder dat ze doelgericht waren of door tussenkomst van een hogere macht. Om deze gedachten uit te werken, waren vooruitstrevende geesten en nauwkeurige gegevens nodig. De enige informatie waar men in die tijd over beschikte, werd gevormd door hopeloos onvolledige lijsten van slecht beschreven, primitief afgebeelde dieren, vermengd met zuiver denkbeeldige wezens en voorzien van warrige benamingen.

De Duits-Zwitserse natuurkundige Konrad von Gesner (1516 - 1565) bracht hierin een duidelijke verbetering door de publikatie van zijn Geschiedienis van de dieren. Misschien wel de grootste catalogiseerder en natuurhistoricus van alle tijden was de Zweed Carolus Linnaeus (1707 - 1778), die ook de wetenschappelijke regels bij het geven van namen (nomenclatuur) van de planten en dieren heeft ingevoerd, die nog altijd in gebruik zijn. Belangrijker nog was zijn indeling van alle bekende levende planten en dieren aan de hand van hun verwantschappen. Zijn werk droeg veel bij tot de opkomst van de jonge wetenschappen als vergelijkende anatomie en paleontologie (kennis van fossielen).

Maar zelfs Linnaeus kwam niet tot het inzicht dat alle organismen één gemeenschappelijke stamhouder hebben. die mogelijkheid werd wel onderkend door de Fransman Jean-Baptiste Lamarck (1744 - 1829), de eerste vooraanstaande voorvechter van de organische evolutie (proces van natuurlijke verandering). Het gaat misschien wat te ver om te zeggen dat Lamarcks evolutiedenkbeelden gebaseerd waren op de 'overerving van in leven verworven eigenschappen', maar in elk geval bracht hij het argument naar voren dat de gevolgen van een onvolledig of veelvuldig gebruik van een orgaan aan de nakomelingen doorgegeven kon worden, waardoor de soort veranderingen zou ondergaan.

Darwin's reis om de wereld

Charles Robert Darwin was 22 jaar oud toen hij in 1831 als natuurhistoricus op het Britse schip de Beagle aan zijn reis om de wereld begon (zie afbeelding inleiding). Bijna vijf jaar later keerde hij terug met talloze geconserveerde planten en dieren, boeken vol aantekeningen en de overtuiging dat levensvormen uit elkaar ontstonden en van elkaar afgeleid waren. Deze opvatting was bevestigd in Zuid-Amerika, waar hij fossielen had uitgegraven die grote overeenkomsten, maar ook ondergeschikte verschillen vertoonden met hedendaagse dieren, wat hem op het idee van een doorgaande lijn in de dierenwereld bracht. Nadere aanwijzingen omtrent de juistheid hiervan leverden latere waarnemingen op de Galapagoseilanden op, 1000 km. ten westen van Ecuador. Daar ontdekte Darwin namelijk dat dieren als zeeschildpadden en bodemvinken (die nu Darwinvinken worden genoemd) van eiland tot eiland verschilden, wat te verklaren was als een splitsing en differentiatie van nieuwe soorten uit één stam: de evolutie in levende lijve!

Darwin's evolutietheorie

Maar hoe kwam deze evolutie tot stand? Nog in beslag genomen door dit probleem las Darwin in 1837, na zijn terugkeer in Engeland, het nieuwe werk van Thomas Malthus over de factoren die de uitbreiding van de menselijke bevolking een halt toeroepen. Darwin zag meteen in dat binnen in een gegeven milieu die exemplaren de beste kans op overleving hadden welke het best uitgerust waren voor de strijd om het bestaan. Meer en meer exemplaren met juist die eigenschappen zouden zich kunnen vermenigvuldigen en ze op hun nakomelingen overdragen, waardoor de mensen, dieren en planten in het betreffende milieu zich steeds beter zouden kunnen aanpassen. Dit evolutieproces noemde Darwin 'natuurlijke selectie'. In 1842 en 1844 stelde hij uittreksels van zijn evolutietheorie op, maar alvorens deze in uitgewerkte vorm te publiceren, wilde hij eerst nog meer bevestigingen ervan in de natuur ontdekken.

Natuurlijke selectie

Alfred Russel Wallace (1823 - 1913) was een bereisde bioloog die precies als Darwin het zeldzame vermogen bezat zijn onbevangen waarnemingen van de natuur tot een logisch samenhangend geheel te ordenen. Een grote schok voor Darwin betekende echter een artikel uit 1855 van de hand van Wallace, waarin deze de mogelijkheid opperde dat de ene soort zich uit een andere zou kunnen ontwikkelen. Sinds die tijd voerden Darwin en Wallace een lange correspondentie over de evolutie, totdat Darwin in 1858 van Wallace, die toen in het huidige Indonesië verbleef, een kopie ontving van een opstel waarin punt voor punt Darwins eigen gedachtengang over de natuurlijke selectie ('survival of the fittest') was vervat! Precies als Wallace (zie afbeelding links) vormde zich bij Darwin in zijn gedachten het idee van natuurlijke selectie: een levend organisme dat het best is aangepast aan zijn omgeving en daardoor de beste overlevingskansen heeft, is de 'fittest'. Andere vooraanstaande collega-natuurkundigen haalden Darwin over zijn opvattingen wereldkundig te maken, tesamen met die van Wallace, bij een bijeenkomst van de Linnaean Society in 1858. Het jaar daarna volgde de publicatie van zijn beroemde boek 'The Origin of Species' (De oorsprong der soorten). Het boek zou niet alleen het wetenschappelijk denken, maar in feite de opvattingen van een groot deel van de wereld radicaal veranderen.