Een frisse blik op de Middeleeuwen

Het beeld dat wij van de Middeleeuwen hebben klopt niet. De Middeleeuwen waren helemaal zo donker niet als keer op keer beweerd wordt. Het conflict tussen wetenschap en geloof bestond niet. Middeleeuwse universiteiten waren van origine juist kerkelijke instellingen. De grootste westerse wetenschapper en wiskundige rond 1000 n.Chr was paus Sylvester. De nu nog vaak aangehaalde Aristoteles werd anno 1277 in de ban gedaan om zijn beperkende denkbeelden…

Voedingsbodem

Als je het nagaat is het zo vreemd nog niet. Waarom zouden de mensen pas - en plotseling - bij hun volle verstand geraakt zijn in de Renaissance? Zogenaamd omdat ze toen hun domme geloof aflegden en eindelijk konden gaan nadenken. Is het niet veel logischer dat de menselijke kennis zich langzaam ontwikkelt? Niets ontstaat vanzelf, niets staat op zichzelf. Eerst is er een voedingsbodem, daar valt een zaadje in, dat heeft behalve vruchtbare grond ook water, licht en warmte nodig, dan pas kan het wortelschieten. De Middeleeuwen boden die voedingsbodem voor de Verlichting; die niet uit de lucht kwam vallen!

Geschiedvervalsing

De werkelijkheid is nu eenmaal complexer dan we vaak willen (doen) geloven. En, een simpel verhaal is sneller verteld. Magie en alchemie associëren wij vlot met de Middeleeuwen. Dat klopt, zij het anders dan wij graag fantaseren: beide hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de moderne wetenschap, aldus wetenschapshistoricus James Hannam. Echter: de geleerden uit de renaissance zijn met de eer gaan strijken. Zij hebben veel middeleeuwse kennis ofwel vernietigd ofwel stiekem, zonder bronvermelding, overgenomen. De beroemde Italiaanse natuurkundige, astronoom, wiskundige en filosoof Galilei (1564-1624) bijvoorbeeld, had daar een handje van.

Snobisme

Godsdienst en wetenschap hadden in de Middeleeuwen en tijdens de latere wetenschappelijke revolutie een veel vriendelijker en nauwe relatie dan doorgaans aangenomen wordt. Dat wij nu een andere indruk van die tijd hebben heeft een puur menselijke oorzaak: jaloezie, snobisme en eerzucht. Het staat inmiddels vast dat het fundament van de wetenschappelijke revolutie in de Middeleeuwen ligt. De natuurwetenschap werd weliswaar in het oude Griekenland geboren, daarna bleef het niet stil. Het vuurtje bleef branden en werd door middeleeuwse geleerden doorgegeven aan mensen als Copernicus (Duitsland-Polen 1473-1543) die ontdekte dat de zon het middelpunt is van het universum, en Galilei die dit staafde met bewijzen.

Proefje

De werkelijke doorbraak naar de moderne natuurwetenschap kwam met het inzicht dat Aristoteles (Grieks filosoof, 384 - 322 v.Chr. ) ongelijk had. Jean Buridan (1295 – 1358), een priester, en Nicolas d’Oresme (1323 - 1382), een bisschop, toonden aan dat vallende zware voorwerpen even hard vallen als lichte (tenzij de luchtweerstand / wrijving het object aanzienlijk afremt, zoals bij een veertje) en legden dit in een wiskundige formulering vast. Bizar is echter, dat dit al veel eerder, reeds in de zesde eeuw, werd aangetoond door Johannes Philoponus, een christelijke filosoof. Het duurde liefst acht eeuwen eer het inzicht aanzicht kreeg, terwijl het met een eenvoudig proefje aangetoond kan worden.

Inventief

De Middeleeuwen worden gekenmerkt door inventiviteit. Niet alleen werden er nieuwe uitvindingen gedaan, zoals de bril en de mechanische klok, andere uitvindingen werden verbeterd. De productie van papier, uitgevonden door de Chinezen en overgenomen door de Arabieren, werd doorontwikkelt totdat het zo goedkoop werd dat het verbeteren van een andere uitvinding uit het Verre Oosten, de boekdrukkunst, lucratief werd. Daarmee konden boeken tot een gebruiksartikel uitgroeien.

Controversieel

Wetenschapshistorici kunnen niet langer volhouden dat wetenschap en geloof elkaar uitsluiten of tegenwerken, zegt Hanam. Al blijft het tegenovergestelde, menen dat het christendom de ontwikkeling van de natuurwetenschap bevordert, ncontroversieel. Aristoteles probeerde alles te verklaren vanuit beginselen, zonder te weten of ze ook juist waren, een bekrompen uitgangspunt. Want als God het op een andere manier gedaan heeft, en je dus van een verkeerd punt vertrekt, wat dan? Wie uitgaat van een heelal geschapen door een betrouwbare God die rationele wetten hanteert, kan beter proberen die wetten te achterhalen aan de hand van observaties en experimenten.