Beroemde wetenschappers: Alfred Wegener

Geologen ontdekten in de 19e eeuw hoe de gesteenten en natuurlijke kenmerken van de aarde ontstonden en veranderen. In de 20e eeuw begon een aantal van hen, waaronder de Duitser Alfred Lothar Wegener, aan een puzzel op veel grotere schaal. Ze hadden het vermoeden dat de grote landmassa's op aarde, de continenten, in de loop der tijd waren verschoven. Maar ze hadden bewijzen nodig om hun wetenschapscollega's van hun theorie te overtuigen.

De eerste theorieën over de continentverschuiving

Als je op de kaart van de wereld kijkt kun je zien dat veel afzonderlijke stukken land netjes in elkaar zouden passen als je ze over de oceaan tegen elkaar zou schuiven. De punt van de oostkust van Zuid-Amerika heeft bijvoorbeeld precies de juiste vorm om onder de uitstulping van de westkust van Afrika te passen. Sommige geologen begonnen zich in de 19e eeuw af te vragen wat dit mogelijk zou kunnen onthullen over de geschiedenis van de aarde.

De Australische wetenschapper Eduard Suess, vanaf 1861 hoogleraar geologie aan de universiteit van Wenen, was de eerste die dieper over dit vraagstuk nadacht. Hij ontdekte dat het gesteente van tegenoverliggende kusten vaak exact overeenkwam. Hij stelde ook vast dat veel landen die nu door een oceaan worden gescheiden fossielen van dezelfde planten en dieren bevatten. Al dit bewijs bracht Suess ertoe te beweren dat Australië, India, Afrika en Zuid-Amerika oorspronkelijk één groot zuidelijk continent hadden gevormd. Omstreeks 1890 gaf hij deze landmassa de naam Gondwanaland.

Wegeners theorie over de continentverschuiving

Alfred Wegener kwam aan het begin van de 20e eeuw met een nog verbijsterender theorie over de continenten. In zijn hierboven genoemde boek durfde hij te beweren dat alle continenten op aarde ooit één reusachtig supercontinent hadden gevormd (zie afbeelding rechts). Hij noemde deze landmassa Pangaea (Grieks voor 'Alle Aarde'). Net als Suess gebruikte Wegener gesteente en fossielen om zijn idee te staven. Hij wees er ook op dat de continentale plateaus, de onder water liggende randen rond de continenten, nog beter in elkaar zouden passen dan de kustlijnen. Ze pasten in elkaar als stukjes van een legpuzzel. Maar de meest gedurfde stap van Wegener was het voorstellen van een theorie over hoe de continenten van positie waren veranderd. Wegener noemde zijn theorie continentale drift of continentverschuiving. De theorie stelde dat Pangaea zo'n 200 miljoen jaar geleden brak en dat de stukken langzaam uiteen dreven. Op zijn onderzoeksreizen naar Groenland had Wegener metingen verricht die aantoonden dat de continenten zich nog steeds van elkaar verwijderen. De metingen zelf waren onnauwkeurig en zijn sindsdien herzien met laserstralen. Maar het feit dat de continenten bewogen was duidelijk. Veel beroepsgeologen maakten Wegeners idee belachelijk. Hun voornaamste bezwaar was dat de continenten, die grotendeels zijn opgebouwd uit graniet, zich niet door het onderliggende vaste basaltgesteente hadden kunnen voortbewegen.

Wegeners gewaagde theorie bevestigd

Na de publicatie van zijn boek vervolgde Wegener zijn academische carrière. Ondertussen voerden twee andere geologen onderzoek uit dat zijn ideeën onderschreef. De eerste was de Zuid-Afrikaan Alexander Du Toit. Terwijl Du Toit werkzaam was voor de Geologische Commissie van Kaap de Goede Hoop, maakte hij een diepgaande studie van Zuid-Afrikaans gesteente. In 1923 voerde hij een soortgelijk onderzoek uit in Zuid-Amerika. Zijn resultaten overtuigden hem ervan dat de twee continenten vroeger aan elkaar gezeten hadden.

Wegeners tweede medestander was de Britse geoloog Arthur Holmes. In 1929 opperde hij een idee dat ook bijdroeg tot een verklaring van de continentverschuiving. Holmes bedacht dat warmte, opgewekt in het binnenste van de aarde, ervoor zorgde dat gesteente onder het oppervlak circuleerde in convectiestromen. Als het gesteente omhoog kwam, zo dacht Holmes, zou het zich met grote kracht door de aardkorst duwen, aldus de continenten uiteendrijvend. Ondanks deze ontwikkelingen bleven de meeste geologen zich verzetten tegen het idee van continentverschuiving. Pas jaren later begreep men hoe het werkte.