Beroemde wetenschappers: Charles Darwin

Als jonge man volgde de Britse natuurkenner Charles Robert Darwin kort een opleiding voor het Anglicaans priesterschap. Hij verruilde zijn studie theologie uiteindelijk voor een wetenschappelijke carrière. Tijdens zijn reis rond de wereld met het zeilschip de Beagle ontdekte hij hoe de dierenwereld evolueerde. Het bracht hem tot zijn theorieën over de evolutie en de natuurlijke selectie. Zijn publicaties veroorzaakten niet alleen een revolutie in de biologie maar ook tumult in de Kerk.

De reis van de Beagle

Na zijn studie aan de Cambridge Universiteit werd Charles Darwin in 1831 aangesteld als natuuronderzoeker aan boord van de HMS Beagle, een schip dat naar Zuid-Amerika en de Grote Oceaan vertrok om de kustgebieden in kaart te brengen (zie afbeelding rechts). De Beagle bleef vijf jaar lang op zee. In die tijd verkende Darwin veel plaatsen. Hij verwonderde zich over de verscheidenheid aan dieren en planten en verzamelde exemplaren. Hij onderzocht ook landschappen, waarbij hij Charles Lyell's boek Principles of Geology als gids gebruikte. In 1839, drie jaar na zijn terugkeer naar Engeland, publiceerde Darwin het verslag van zijn tocht: A Naturalist's Voyage on the Beagle (De reis van de Beagle).

Bewijzen van evolutie in de dierenwereld

Darwin bleef nadenken over de diepere betekenis van wat hij had gezien. Hij had versteld gestaan van de enorme hoeveelheid diersoorten en het feit dat ze vaak alleen verschilden in kleine details. Op de Galapagos-eilanden had hij bijvoorbeeld 14 soorten vinken geteld. Ze waren allemaal identiek, maar hun snavels varieerden afhankelijk van het voedsel dat ze aten. Ze staan nu bekend als Darwinvinken (zie afbeelding links). Zo hadden ook de schildpadden nekken van verschillende lengte, afhankelijk van het feit of ze bladeren van bomen of planten op de grond aten. Zijn waarnemingen waren in tegenspraak met de algemene opvatting van de onveranderlijkheid van soorten in de natuur. Al deze bewijzen brachten Darwin ertoe een nieuwe theorie te ontwikkelen. Hij begon te twijfelen aan de christelijke leer dat God elk diersoort had geschapen. In plaats daarvan begon hij te denken dat elk diersoort zich had geëvolueerd, dat wil zeggen: zich in de loop van de tijd had aangepast om te kunnen overleven. In het geval van de vinken op de Galapagos-eilanden, zo stelde hij, was er één vinkensoort van het Zuid-Amerikaanse vasteland op de eilanden terechtgekomen. En daar had de vink zich ontwikkeld in tal van soorten, die zich afzonderlijk aanpasten aan de omstandigheden en voedselbronnen in het gebied waarin ze zich vestigden. Ook was hij van mening dat de schutkleur bij veel vogels was ontstaan door de evolutie om zich beter te beschermen tegen vijanden.

Darwins theorie over de natuurlijke selectie

Darwin begon na te denken hoe soorten veranderden. Het antwoord schoot hem te binnen na het lezen van een essay van econoom Thomas Malthus. Hierin stond dat als menselijke populaties niet genoeg voedsel konden produceren voor iedereen, de zwakste mensen verhongerden, stierven aan ziektes of werden gedood in gevechten. Conclusie: alleen de sterksten overleefden. Darwin zag dat dit ook voor de dieren zou kunnen gelden. Hij ging aan de slag om de details uit te werken. Hij besefte dat wanneer dieren om voedsel strijden of zich inspannen om in een barre omgeving te leven, hun fysieke kenmerken invloed hadden op hun vermogen om te overleven. Zo kunnen vogels met sterke snavels gemakkelijk zaden open kraken en dieren met krachtige poten kunnen aan hun belagers ontsnappen. Dieren met nuttige kenmerken, zo redeneerde Darwin, leefden lang genoeg om zich voort te planten en die eigenschappen door te geven aan hun nakomelingen. Dieren zonder die kenmerken stierven daarentegen uit. Darwin noemde dit proces 'natuurlijke selectie'.

De omstreden evolutietheorie

Charles Darwin twijfelde jarenlang of hij zijn theorieën wel openbaar zou maken, want hij wist dat ze grote opschudding teweeg zouden brengen. Maar in 1859 presenteerde hij ze uiteindelijk in het boek The Origin of Species by Means of Natural Selection (Het ontstaan van de soorten door middel van natuurlijke selectie). Het werd een bestseller maar leidde tot razernij onder christenen die geloofden in de letterlijke waarheid van de bijbel. Het idee dat natuurlijke selectie ertoe kon leiden dat de ene soort veranderde in een andere, veroorzaakte ongewoon veel woede. Men interpreteerde Darwins opvattingen als zou de mens niet rechtstreeks door God geschapen zijn maar net als andere dieren een evolutie hebben doorgemaakt. Het boek liet deze conclusie slechts doorschemeren, maar de ideologische strijd ging onverminderd door.

Ondanks de vijandige reactie bleef Darwin doorgaan met zijn onderzoek en publiceerde hij nog een aantal boeken. In The Descent of Man (De afkomst van de mens) uit 1871 beschreef hij de menselijke evolutie wat uitvoeriger. Darwin was van nature een teruggetrokken man die zich niet mengde in het publieke debat. Gelukkig had hij veel bekwame verdedigers die dat wel deden. Darwins boeken worden ook nu nog veel geraadpleegd en zijn ideeën worden algemeen geaccepteerd in wetenschapskringen. Veel gelovige mensen blijven zijn evolutietheorie echter verwerpen.