InfoNu.nl > Wetenschap > Recht en wet > De tbs-maatregel, wat is terbeschikkingstelling precies?

De tbs-maatregel, wat is terbeschikkingstelling precies?

De tbs-maatregel, wat is terbeschikkingstelling precies? De uitdrukking tbs-maatregel roept allerlei vragen op. Wat betekent tbs, wanneer kan de maatregel worden opgelegd, welke verschijningsvormen heeft het – en last but not least - hoe lang duurt een terbeschikkingstelling? De media schrijft in rechtbankverslagen regelmatig over het wel of niet opleggen van tbs. Op het journaal wordt met enige regelmaat aangegeven, dat een “gevaarlijke” tbs’er ontsnapt is tijdens zijn verlof. Weinig tot geen aandacht daarentegen wordt besteed aan het toelichten van de maatregel. Tijd om tbs - de terbeschikkingstelling - aan een nader onderzoek te onderwerpen.
Tijdens spraakmakende strafzaken zoals meervoudige gifmoorden en reeksen brandstichtingen door één dader, komt het wel of niet opleggen van de tbs-maatregel in principe altijd aan bod. Tbs is een strafrechtelijke maatregel en betekent voluit terbeschikkingstelling. De tbs-maatregel wordt bij daders van strafbare feiten toegepast, die niet verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor hun daden. Anders gezegd: zij zijn in meer of mindere mate niet toerekeningsvatbaar. De maatregel is bedoeld om de maatschappij te beschermen (veiligheid) en om herhaling (recidive) van vergelijkbare, ernstige strafbare feiten te voorkomen. Nu is het zo in het Nederlands strafrecht geregeld, dat een strafrechter bij het bepalen van zijn vonnis - of in hoger beroep bij arrest - rekening kan houden met een deskundigenadvies over de toerekeningsvatbaarheid van de verdachte en een tbs-maatregel kan opleggen. Dit alles uiteraard conform strikte, wettelijke regels, en wel als volgt:

Wanneer de rechterlijke macht (dat is een officier van justitie of een rechter) het vermoeden heeft, dat een verdachte niet toekenningsvatbaar is, dan laat het de geestvermogens van de verdachte onderzoeken door twee deskundigen. Wat gaat in het hoofd van de verdachte om? Eén van de gedragsdeskundigen is een psychiater. De andere deskundige is in het merendeels van de gevallen een (forensische) psycholoog. Zij leggen hun bevindingen (diagnose) vast in een Pro-Justitia-adviesrapport, dat aan het strafdossier wordt toegevoegd. Het rapport dient als leidraad voor de rechter op zitting.

Het is mogelijk dat de diagnose een psychiatrische ziekte of een ontwikkelingsstoornis aangeeft. Wanneer de rechter het oordeel van de deskundigen overneemt, zal hij de verdachte geheel of gedeeltelijk ontoerekeningsvatbaar bevinden en zijn uitspraak daarop toespitsen. De rechter kan bijvoorbeeld beslissen, dat het nodig is om op grond van het gegeven advies een tbs-maatregel op te leggen en een tbs-maatregel gelasten. De rechter is niet verplicht het advies van de deskundigen over te nemen. Niemand kan een rechter verplichten op een bepaalde manier recht te wijzen, hij is autonoom. De verdachte kan ook weigeren om zijn medewerking te verlenen aan een onderzoek naar zijn geestvermogens. Een weigerachtige houding kan het uitbrengen van een adviesrapport niet tegenhouden. Wat wel van belang is, is dat het rapport van recente datum is.  Dat is wettelijk vastgelegd.

Welke varianten kent toerekeningsvatbaarheid?

Toerekeningsvatbaarheid kent vijf variaties, die binnen het vakjargon in de praktijk zijn ontstaan en een definitie hebben meegekregen. Het vakjargon en wat daar onder moet worden verstaan, is het gemakkelijkst schematisch weer te geven:

toerekeningsvatbaarheid
level 1volledig toerekeningsvatbaareen stoornis is niet aanwezig of aantoonbaar van invloed op het delict
level 2enigszins verminderd toerekeningsvatbaareen geringe stoornis is aanwezig of van geringe invloed op het delict
level 3verminderd toerekeningsvatbaareen ernstige stoornis van behoorlijke invloed op het delict
level 4sterk verminderd toerekeningsvatbaarcombinatie van ernstige stoornissen of een zeer ernstige stoornis, waardoor de verdachte maar zeer gedeeltelijk verantwoordelijk is voor zijn handelen
level 5volledig ontoerekeningsvatbaarhet delict is geheel toe te schrijven aan de stoornis

Toerekeningsvatbaarheid komt bij het onderwerp tbs in verschillende gedaantes voor. Het niveau (gradatie) bepaalt - als de rechter daarin meegaat tenminste - de verhouding tussen de op te leggen straf en de te gelasten maatregel. Een tbs-maatregel dekt dat deel van het delict waarvoor de verdachte niet of niet helemaal verantwoordelijk kan worden gehouden. Het kan ook het gehele delict betreffen, zoals bij een volledige ontoerekeningsvatbaarheid. De tbs-maatregel richt zich onder meer op behandeling van de dader; het mag niet gezien worden als een strafoplegging. Straffen richten zich namelijk op het vergelden van aangedaan leed. De tbs-maatregel heeft andere doelstellingen. Voor dat deel van het delict dat de dader wél wordt aangerekend, kan de rechter de veroordeelde eerst een gevangenisstraf laten ondergaan. Een rechter kan een "deels ontoerekeningsvatbaar" bijvoorbeeld tot uitdrukking brengen via een zogeheten combinatievonnis. Bij een combinatievonnis wordt eerst de gevangenisstraf (niet bij levenslang) doorlopen en aansluitend de tbs behandeling. Dit ziet er als volgt uit:
  • het deel dat aan de verdachte kan worden toegerekend wordt uitgedrukt in een gevangenisstraf (veroordeelde);
  • het opleggen van tbs is voor de behandeling van de ziekte of stoornis om herhaling te voorkomen (patiënt).

Wat zijn de criteria voor een tbs-maatregel?

Tbs kan door een rechter worden gelast, wanneer:
  • het een misdrijf betreft met een strafbaarstelling van minimaal vier jaren, of wanneer het misdrijf tot een bepaalde categorie misdrijven behoort (art. 37a, lid 1 onder 1 WvSr);
  • de veiligheid van anderen dan wel de algemene veiligheid van mensen en goederen gevaar loopt (art 37a, lid 1 onder 2 WvSr).

Een tbs-maatregel gelasten, vereist een zekere maatwerk. Het moet proportioneel zijn. De rechter heeft keus uit twee soorten tbs, mede ingegeven door de gekozen level van toerekeningsvatbaarheid:
  • ófwel de tbs-maatregel met bevel tot verpleging;
  • ofwel de tbs-maatregel met voorwaarden.

Wat is een tbs-maatregel met een bevel tot verpleging?

Een tbs-maatregel met bevel tot verpleging wordt ook tbs met bevel tot verpleging van overheidswege genoemd of, meer populair, tbs met dwangverpleging genoemd. Personen die dit ondergaan, worden verpleegd in een gesloten inrichting, te weten een forensisch psychiatrisch centrum. De veroordeelde is verplicht om het verblijf te ondergaan. De behandeling daarentegen heeft een vrijwillig karakter. Dit is eigenlijk vanzelfsprekend, omdat een dergelijke behandeling staat of valt bij de motivatie van de patiënt in kwestie. Een tbs-maatregel kan niet worden opgeheven van een weigerende patiënt, die zal in de gesloten inrichting moeten blijven. Doelstelling van de behandeling is namelijk gericht op de resocialisatie - herintegratie - van de patiënt in de samenleving. Zonder behandeling is het resocialisatie proces onmogelijk. Het verblijf van de patiënt wordt met enige regelmaat getoetst. Een patiënt kan na verloop van tijd toch beslissen mee te willen werken aan gedragsverandering en zijn behandeling hervatten.

Andere patiënten bij wie de behandeling niet aanslaat, blijven eveneens voor onbepaalde tijd in een gesloten inrichting (long stay of long care status). De status wordt regelmatig getoetst. Het kan daarom gebeuren, dat de patiënt weer in het stappenplan van de behandeling terechtkomt. De rechten van de tbs-patiënt tijdens zijn behandeling staan in de Beginselenwet Verpleging Terbeschikkinggestelden (BVT).

Waar vindt een terbeschikkingstelling met bevel tot verpleging plaats?

Zolang de patiënt een gevaar vormt, is de beste plaats voor hem en de samenleving uiteraard het verblijf in een gesloten instelling. Dat zijn:
  • een zeer hoog beveiligde forensische psychiatrische centrum (FPC);
  • een hoog beveiligde forensische psychiatrische kliniek (FPK)

Afbeelding A: tbs met dwangverpleging / Bron: Johnhain / PixabayAfbeelding A: tbs met dwangverpleging / Bron: Johnhain / Pixabay

Hoe lang duurt de behandeling voor een patiënt?

Een patiënt doorloopt een heel stappenplan tijdens zijn behandeling. Het is noodzakelijk om de juiste behandeling te kiezen, die bij de patiënt past om het te laten slagen. Dit begint bij de intake en eindigt bij de afsluitende fase. De duur van de tbs-maatregel wordt omringd door veel wettelijke garanties. Dat is niet zo vreemd. De rechten van de persoon worden met name bij de verplichte opname behoorlijk ingeperkt. De duur van de tbs-maatregel is afhankelijk van de duur van de noodzakelijke behandeling. De wetgever heeft de duur van de tbs in de wet vastgelegd. Het is wettelijk vereist dat de maatregel regelmatig wordt getoetst. De wetgever heeft dit als volgt geregeld:

ijkmomentenduur maatregelcriteria van het adviesrapport
tbs-maatregel wordt gelast2 jaarrecent advies twee gedragsdeskundigen na onderzoek
verlengingszitting tbs1 à 2 jaar verlengenrecent advies behandelaars van patiënt
totale duur met verlengingen overschrijdt 6 jaar1 à 2 jaar verlengenrecent advies 2 gedragsdeskundigen, die niet aan instelling van de patiënt zijn verbonden

Tbs-maatregel met voorwaarden

Wanneer een tbs-maatregel met dwangverpleging niet op zijn plaats is, is een tbs-maatregel met voorwaarden een ander alternatief. Tbs met voorwaarden kent geen gedwongen opname, het is poliklinisch van aard. De voorwaarden die samengaan met de maatregel, zijn uit te splitsen in algemene en specifieke voorwaarden. De specifieke voorwaarden zijn toegesneden op de patiënt in kwestie zoals gebruik van medicatie, contactverbod, alcohol- of drugsgebruiksverbod enz. Een tbs-maatregel met voorwaarden kan omgezet worden naar tbs met dwangverpleging, wanneer de patiënt zich niet houdt aan zijn voorwaarden.

Tbs-maatregel en het verlofproces

De tbs-patiënt krijgt verlof om weer te wennen aan de wereld buiten de veilige omgeving van de inrichting. Aangezien het uiteindelijke doel van de behandeling gericht is op het weer teruggaan in de maatschappij, is verlof essentieel. Een persoon kan niet uitsluitend op het droge leren zwemmen. Op een gegeven moment moet iemand toch te water gaan. Een verlof kan niet zomaar plaatsvinden. Vooraf worden allerlei factoren tegen elkaar afgewogen, veiligheidsmaatregelen onderzocht en officiële toestemmingen afgegeven. Dit biedt geen waterdicht systeem. Het verlof gaat in kleine stapjes:
  • Beveiligd, begeleid verlof;
  • Begeleid verlof;
  • Onbegeleid verlof;
  • Transmuraal verlof (dit is het buiten het beveiligde deel van de kliniek wonen);
  • Proefverlof.

Wanneer loopt een tbs-maatregel af?

Alleen een rechter kan de tbs-maatregel beëindigen. De rechter kan twee beslissingen nemen, te weten: de tbs-maatregel voorwaardelijk te beëindigen of onvoorwaardelijk te beëindigen.

Voorwaardelijke beëindiging van de tbs-maatregel

De rechter kan de tbs-verpleging beëindigen onder het stellen van bepaalde voorwaarden. De voorwaardelijke beëindiging van de verpleging wordt ondersteund door de aangestelde toezichthouder op dat gebied. De toezichthouder is het Forensisch Psychiatrisch Toezicht (FPT). Zij begeleiden en controleren of een patiënt zich aan de gestelde voorwaarden houdt. Deze taak doen zij samen met de reclassering.

Onvoorwaardelijke beëindiging van de tbs-maatregel

Bij onvoorwaardelijke beëindiging wordt de tbs-maatregel definitief beëindigd. De patiënt keert weer terug in de maatschappij, zonder dat daar voorwaarden aan zijn verbonden. Voordat een onvoorwaardelijke beëindiging in kan gaan, moet minstens één jaar lang een voorwaardelijke beëindiging zijn doorlopen. Ook in dit geval kan uitsluitend een rechter de tbs-maatregel onvoorwaardelijk beëindigen.
© 2016 - 2017 Meus, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Wat is tbs (terbeschikkingstelling)?Bij mensen die zware delicten hebben gepleegd, heeft de rechter de mogelijkheid om tbs op te leggen. Deze maatregel is u…
Wie krijgen er tbs opgelegd door de rechterWie krijgen er tbs opgelegd door de rechterEr zijn behoorlijk wat tbs-klinieken in Nederland. Hoe kom je in een tbs-kliniek terecht en hoe kom je er weer uit. Wat…
De terbeschikkingstelling: oplegging en uitvoeringDe terbeschikkingstelling: oplegging en uitvoeringDe terbeschikkingstelling, afgekort TBS, is ingevoerd in 1928 als maatregel om de maatschappij te beschermen tegen geest…
De terbeschikkingstelling: rechtspositie van de verpleegdeDe terbeschikkingstelling: rechtspositie van de verpleegdeIn 1997 is de Beginselenwet verpleging van ter beschikking gestelden in werking getreden. Deze wet tracht de rechtsposit…
TBS: Wordt de samenleving maximaal beschermd?TBS: Wordt de samenleving maximaal beschermd?Terbeschikkingstelling, afgekort TBS, wordt in Nederland opgelegd om het recidivegevaar (risico op herhaling) te vermind…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Eigen verzameling
  • https://www.om.nl/onderwerpen/tbs/, laatst bezocht op 7 januari 2016;
  • http://www.kijvelanden.nl/index.php?pageID=2910, laatst bezocht op 14 januari 2016;
  • http://www.tbsnederland.nl/, laatst bezocht op 7 januari 2016;
  • https://www.tbsnederland.nl/behandeling/verloftraject/, laatst bezocht op 7 januari 2016;
  • https://www.tbsnederland.nl/behandeling/behandelfases/, laatst bezocht op 7 januari 2016.
  • http://www.rapportageprojustitia.nl/Wat.html, laatst bezocht op 22 september 2016;
  • https://www.nifpnet.nl/NIFP/Beoordelen.aspx, laatst bezocht op 30 september 2016.
  • Afbeelding bron 1: Johnhain / Pixabay

Reageer op het artikel "De tbs-maatregel, wat is terbeschikkingstelling precies?"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Meus
Laatste update: 30-09-2016
Rubriek: Wetenschap
Subrubriek: Recht en wet
Bronnen en referenties: 9
Schrijf mee!