InfoNu.nl > Wetenschap > Recht en wet > Eedaflegging en meineed: de onware verklaring en de getuige

Eedaflegging en meineed: de onware verklaring en de getuige

Eedaflegging en meineed: de onware verklaring en de getuige Soms leggen getuigen die in strafzaken de eed of belofte afleggen, opzettelijk een onware verklaring af en plegen zodoende meineed. Meteen moet daarbij gezegd worden, dat niet elke onware verklaring een meinedige verklaring hoeft te zijn en dat meineed niet vaak voorvalt. Dat maakt een onverwacht meineedvoorval juist zo boeiend, omdat het een aaneenschakeling van processen in gang zet, die niet elke dag gebeuren. Wanneer werkelijk sprake is van meineed, kan nogal diffuus zijn. Daarom zijn na een vermeende meineed alle processen de moeite waard om nader te onderzoeken. Daarbij kunnen de vragen over de keus tussen de eed, de belofte en de aanmaning niet onbesproken blijven. Dat geldt evenzeer voor de richtlijn van het OM en als afsluiter van de reeks, de veelvoorkomende bloopers bij de eedaflegging.
Het afleggen van de eed of belofte door getuigen in strafzaken verloopt niet altijd even soepeltjes. De getuige is zenuwachtig en lijkt de aanwijzingen van de rechter niet goed te horen, waardoor de opgegeven handelingen verkeerd of anders worden uitgevoerd. De diverse scenario's die zich vervolgens afspelen - nog voordat ook maar één woord van de getuigenverklaring is afgelegd - stellen het geduld van rechters regelmatig op de proef. Wie deze toelichting leest, waarin ook diverse bloopers worden beschreven, zal dat in ieder geval niet overkomen. Daarnaast kan een afgelegde getuigenverklaring zo evident onwaar zijn, dat meineed om de hoek komt kijken. De procedure die zich dan ontvouwt, is elke keer spannend om mee te maken. Een digitale kijkje in de keuken, geeft een duidelijk beeld, hoe alles rondom de eedaflegging en meineed plaatsvindt binnen het strafrecht.

Twee tegenpolen: de eedaflegging en de meinedige - onware - verklaring

Bij het opsporen en vervolgen van strafbare feiten draait het - in een notendop - om de antwoorden op de volgende twee vragen: wat is er gebeurd en wie heeft het gedaan? Het is, om het anders te zeggen, de juridische speurtocht naar de waarheidsvinding. Een eedaflegging is één manier om een ware verklaring te waarborgen, omdat het een beroep doet op het integriteitsgevoel van de eervolle individu. Wij willen in de regel graag bestempeld worden als integere mensen. Een andere manier om een ware verklaring af te dwingen, is om een hoge straf te verbinden aan de schending van een afgelegde eed. Wat is het achterliggende belang van dit alles?

De waarheid is onmisbaar in een samenleving met de ambitie een correct functionerende rechtstaat te zijn. De stelregel "gij zult niet liegen", gaat ver terug in de tijd en is van alle culturen en geloofsovertuigingen. Het wordt een getuige daarom ernstig aangerekend, wanneer hij de rechtsgang belemmert door een valse verklaring af te leggen. Het druist in tegen onze waarden en normen rondom integriteit en ondergraaft onze samenleving. Dat deze dubbele aanpak niet altijd de juiste uitwerking heeft, blijkt uit officiële cijfers van strafzaken wegens meineed. In 2014 speelden 66 meineedstrafzaken, waarbij 33 veroordelingen tot een gevangenisstraf hebben geleid.

Ambtseed van de rechterlijke macht en opsporingsambtenaren

Opsporingsdiensten en de rechterlijke macht leggen voor hun aanstelling een ambtseed af. In de wet rechtspositie rechterlijke ambtenaren (de rechterlijke macht) en het besluit algemene rechtspositie politie (opsporingsdiensten) staan de ambtseden vermeld. Dit is evenals bij getuigen, tolken en deskundigen, noodzakelijk om de integriteit in de rechtsgang te waarborgen. Het dient tegelijkertijd een praktisch doel. Processen-verbaal moeten op ambtseed of ambtsbelofte worden opgemaakt en ondertekend. Een politieman zal een ambtsedig proces-verbaal bijvoorbeeld opmaken van de verklaring, die een getuige tegenover hem heeft afgelegd. Een rechter zal een proces-verbaal opmaken van de terechtzitting met daarin opgenomen de verklaring van de verdachte.

Een ambtsedig verklaring heeft een “zwaardere” bewijskracht, vergeleken bij een regulier document, zoals een brief of een notitieboekje. Die laatsten zijn geschriften en vallen bewijstechnisch onder een andere noemer wat bewijsstukken betreft. Opsporingsdiensten en rechterlijke macht moeten - bouwend op elkaars schouders – erop kunnen rekenen, dat een ambtsedig proces-verbaal een correcte weergave betreft van wat zich heeft afgespeeld en is verklaard.

Meineed in het wetboek van strafrecht

De wetgever heeft het in Nederlandse wetboek van strafrecht (verder WvSr) de wetsartikelen gegroepeerd in onderwerpen door gebruik te maken van titels. Het onderwerp meineed staat in titel IX en bestaat uit slechts drie artikelen, waarvan artikel 207 van het wetboek van strafrecht (verder WvSr) het hoofdartikel is. Deze titel IX mag in zijn totaliteit de kortste zijn in het WvSr, die drie wetsartikelen daarentegen, vertegenwoordigen een groot goed. Zij zijn een weerspiegeling van onze rechtsnormen en de zero tolerance-houding tegenover personen die de rechtsgang belemmeren. Artikel 207 WvSr luidt als volgt:

Artikel 207
  1. Hij die in de gevallen waarin een wettelijk voorschrift een verklaring onder ede vordert of daaraan rechtsgevolgen verbindt, mondeling of schriftelijk, persoonlijk of door een bijzonder daartoe gemachtigde, opzettelijk een valse verklaring onder ede aflegt, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of geldboete van de vierde categorie.
  2. Indien de valse verklaring is afgelegd in een strafzaak ten nadele van de beklaagde of verdachte, wordt de schuldige gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste negen jaren of geldboete van de vijfde categorie.
  3. Met de eed staat gelijk de belofte of bevestiging die krachtens de wet voor de eed in de plaats treedt.
  4. Ontzetting van de in artikel 28, eerste lid, onder 1°, 2° en 4°, vermelde rechten kan worden uitgesproken.

Waarom pleegt iemand meineed?

Waarom zou iemand bewust een verklaring afleggen, die in strijd is met de werkelijkheid? Dit kan zijn ingegeven door uiteenlopende redenen:
  • zodat een ander niet wordt veroordeeld (zoals het onder druk iemand een alibi verschaffen);
  • zodat een ander verdacht wordt gemaakt (zoals de daderschap verschuiven naar een ander);
  • opzettelijk relevante informatie in de verklaring weglaten (zoals met bebloede kleding thuisgekomen);
  • opzettelijk relevante informatie in een proces-verbaal niet of anders vermelden.

Een getuige moet zijn redenen van wetenschap desgevraagd aangeven. Hoe is hij aan deze specifieke informatie gekomen om dit te kunnen verklaren? Het is mogelijk dat iemand onjuiste dingen verklaart, maar gelooft dat zijn relaas de juiste gang van zaken weergeeft. Een verklaring kan aanwijsbaar onjuist zijn en toch niet vervolgd worden wegens meineed. Het is voor een officier van justitie het zogenaamde “Fingerspitzengefühl” en een subtiele afweging om een meineed-procedure in te zetten (of juist niet). Het gebeurt zeker niet op lichtvaardige gronden. Uit het strafdossier zal bijvoorbeeld op grond van derdenverklaringen moeten blijken, dat de getuige niet naar waarheid verklaart.

De oproep van de getuige om te verschijnen

Een getuige is verplicht de waarheid te spreken. Hij legt, om dat afdwingbaar te maken, een plechtige verklaring af vóór hij in een strafzaak wordt gehoord. Hij kan worden opgeroepen door een rechter-commissaris (onderzoeksrechter) tijdens een vooronderzoek of door een zittingsrechter. Oproepen klinkt vrijblijvend, maar dat is verre van waar. Het is verplicht gehoor te geven aan een oproep om te getuigen. Wie onwillig is om te verschijnen, kan zelfs door de politie worden opgehaald om te verschijnen. De methode rondom de plechtige verklaring, de eedaflegging, is identiek in het vooronderzoek als op zitting.

Het horen van getuigen tijdens een vooronderzoek onder ede, kan ingegeven zijn door uiteenlopende redenen. Een dergelijke verklaring kan noodzakelijk zijn, omdat de getuige in het buitenland woont en niet op de dag van de zitting aanwezig kan zijn. Soms staan veel namen op de lijst van getuigen. De zittingsrechter kan de zaak terug verwijzen naar de rechter-commissaris zodat die personen door de onderzoeksrechter onder ede worden gehoord. Deze methode wordt toegepast om veel getuigen in één zaak te horen, zodat de zitting zelf niet dichtslibt. De verklaringen onder ede kunnen wellicht in de strafzaak ook goed dienstdoen als bewijsmiddel.

Het horen van de getuige op zitting: het verloop van de eedaflegging

De rechter zal de getuige horen na het verhoor van de verdachte. De getuige wordt de zittingszaal binnengeroepen en zijn plaats gewezen. De rechter zal - om de identiteit van de getuige vast te stellen - hem vragen naar de juistheid van zijn naam, geboortedatum en dergelijke. Hij zal de getuige ook vragen naar zijn relatie tot de verdachte, omdat de getuige misschien wel een verschoningsrecht heeft. Dit heeft weer andere gevolgen bij het horen.

De eedaflegging is niet het vredesteken / Bron: GDJ / PixabayDe eedaflegging is niet het vredesteken / Bron: GDJ / Pixabay
Verschoningsrecht betekent onder meer, dat de getuige mag weigeren te getuigen of antwoord te geven op bepaalde vragen. Na deze formaliteiten vraagt de rechter de getuige welke type verklaring hij af wil leggen. Wie gelovig is, legt de eed af, wie niet gelovig is, stemt in met de belofte. De getuige wordt daarop gevraagd de eerste twee vingers van zijn rechterhand omhoog te houden. De vingers zijn aaneengesloten. Wie de vingers gespreid houdt, maakt het internationaal erkende vredesteken naar de rechter toe. Zeker bij nerveuze getuigen gebeurt dit meermalen per zittingsdag. Een rechter zal er stoïcijns mee omgaan. Wanneer de rechter van oordeel is, dat de bedoelingen van de getuige zuiver zijn, zal hij de eedaflegging gewoon voortzetten. Het maakt de eedaflegging niet onwettig.

De eed

De rechter zal, nadat de getuige de eerste twee vingers van de rechterhand heeft opgestoken, de volgende tekst of vergelijke vraag voorhouden wanneer hij te kennen heeft gegeven de eed af te willen leggen:
"Zweert u de waarheid en niets dan de waarheid te vertellen, zo ja zeg mij dan na:
Zo waarlijk helpe mij God almachtig” of “Zo waarlijk helpe mij Allah almachtig”.

De getuige herhaalt de tekst: "Zo waarlijk helpe mij God almachtig” of, “Zo waarlijk helpe mij Allah almachtig”.

Het is mogelijk, dat bepaalde geloofsopvattingen afwijkingen dan wel aanvullingen voorschrijven, zoals het uit respect verwijderen van het schoeisel of het bedekken van het hoofd tijdens de eed. De getuige kan dat voor de eedaflegging aangeven. De zenuwachtige getuige reageert weleens op de vraag met de tekst: "Zo waarlijk help mij God/Allah allemachtig" of met de bevestiging: "Ja". De rechter zal de formule nogmaals herhalen. Wanneer de rechter evenwel tevreden is, zal hij gewoon doorgaan met het horen van de getuige. Ook deze bloopers maken een eedaflegging niet onwettig. De getuige staat vanaf het moment dat hij de eed heeft afgelegd, onder ede.

De belofte

Personen die niet een bepaalde geloofsovertuiging aanhangen, kunnen de belofte afleggen. Ook dan zal de rechter vragen om de eerste twee vingers van de rechterhand op te steken en de volgende tekst voorhouden:
"Belooft u de waarheid en niets dan de waarheid te vertellen, zo ja zeg mij dan na: dat beloof ik”.
De getuige herhaalt: “dat beloof ik”. Juridisch gezien hebben de eed en belofte dezelfde werking.

Jeugdigen en geestelijk beperkten

Sommige doelgroepen hebben nog geen besef van de achterliggende betekenis van de eedaflegging. Jonge mensen onder de 16 of personen met een geestelijke beperking bijvoorbeeld, hoeven daarom geen eed af te leggen. Zij worden aangemaand de waarheid te spreken. Deze groep kan geen meineed plegen. Een verdachte hoeft in een strafzaak niet tegen zichzelf te getuigen. Hij zal daarom nooit een verklaring onder ede moeten afleggen in zijn eigen strafzaak. Dit heet officieel het nemo-tenetur-beginsel.

De verdenking van meineed van de getuige op strafzitting

Het is mogelijk om meteen op zitting actie te ondernemen bij een meineedverdenking. De rechtbank kan meteen een onderzoek bevelen. De zaaksofficier van justitie (ovj) en de verdachte hebben zelfstandig het recht om de rechtbank te vragen een dergelijk bevel af te geven. In grote lijnen gebeurt het volgende:

De rechtbank zal de zitting tijdelijk onderbreken en over het bevel van onderzoek “raadkameren”. Dit betekent in de praktijk dat zij zich terugtrekken uit de zittingszaal en gaan overleggen. Bij terugkeer in de zittingszaal zal het bevel in de vorm van een tussen uitspraak worden afgegeven.

De griffier zal een proces-verbaal opmaken met daarin de verklaring van de getuige. De verklaring dient letterlijk in het proces-verbaal te staan. De voorzitter kan de verklaring ook dicteren aan de griffier. De stappen tijdens de zitting gaan in grote lijnen als volgt:
  • Het proces-verbaal wordt door de rechter(s) en de griffier ondertekend;
  • De verklaring wordt voorgelezen aan de getuige;
  • De getuige wordt gevraagd of hij bij zijn verklaring blijft (volharden);
  • De getuige kan tot op dat moment vrijwillig van zijn verklaring afstand doen;
  • De getuige die bij zijn verklaring blijft, wordt gevraagd het proces-verbaal ook te ondertekenen;
  • Het proces-verbaal wordt door de rechtbank aan de officier van justitie gegeven en onderzoek bevolen;
  • De ovj is bevoegd de getuige aan te houden en over te laten brengen naar het cellencomplex (politieverhoor);
  • De rechtbank kan ook een gerechtelijke vooronderzoek bevelen. Dat vindt plaats door een onderzoeksrechter;
  • De eigenlijke zitting wordt hervat.

De getuige krijgt ruim baan zijn verklaring te verwerpen en het in te trekken. Meineed kan in alle fasen worden gepleegd, zoals in het hoger beroep. Het kan elke gerechtelijke procedure betreffen, waarbij een eedaflegging wordt ingezet. Het staat de ovj vrij om in een later stadium, zonder een bevel van de rechtbank, onderzoek te doen naar de vermeende meineed. De ovj heeft wat dat betreft die vrijheid binnen zijn discretionaire bevoegdheid te vervolgen of niet.

De straffen wegens meineed

Op meineed staan de volgende straffen:
  • Op het plegen van meineed staat een gevangenisstraf van maximaal zes jaar.
  • Als de meinedige verklaring ten nadele van de verdachte was, is de strafbaarstelling maximaal 9 jaar gevangenisstraf.
  • Ook kan een geldboete van de vijfde categorie worden opgelegd (in 2016: maximaal € 82.000).

Richtlijn voor strafvordering meineed van het Openbaar Ministerie

De richtlijn voor strafvordering meineed is heel kort en recht-toe-recht-aan. In de richtlijn staat een globale definitie wat onder meineed wordt verstaan en de volgende strafeisen vermeld:

meineed eenmaliggevangenisstraf van 3 maanden
meineed, meermalen gepleegd in één strafzaakgevangenisstraf van 6 maanden
meineed met ernstige gevolgen zoals een veroordeling of publicatiegevangenisstraf van 9 maanden

Onder ernstige gevolgen wordt begrepen: het ten onrechte aanhouden als verdachte, een veroordeling, doorzoeking of de publiciteit (stigma).

Samenvattend op hoofdlijnen

  • meineed druist in tegen normen en waarden;
  • meineed kan alleen plaatsvinden na de eedaflegging;
  • geloofsovertuigingen kunnen variaties meebrengen;
  • fouten in het nazeggen maken de eed of belofte niet onwettig;
  • personen onder de 16 of met een geestelijke beperking worden aangemaand de waarheid te spreken;
  • de politie en de rechterlijke macht leggen een ambtseed af voor hun aanstelling;
  • de getuige krijgt voldoende ruimte afstand te doen van een eerdere verklaring (vermeende meineed)
  • de meinedige getuige kan op zitting worden aangehouden en overgebracht naar elders voor verhoor;
  • de ovj of de onderzoeksrechter verrichten het onderzoek;
  • de rechtbank geeft het bevel af tot onderzoek naar de meineed;
  • de gevangenisstraffen voor meineed liggen tussen de 3 en 9 maanden (richtlijn OM).
© 2016 - 2017 Meus, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Valse verklaring en meineedValse verklaring en meineedIn januari 2015 doken in de media geruchten op dat Lodewijk Asscher, op dat moment Minister in het kabinet Rutte, mogeli…
Bewijs in een rechtszaakIn het Nederlandse recht geldt dat er altijd voldoende bewijs moet zijn van het gepleegde strafbare feit, voordat iemand…
Bewijs in het strafrechtVoordat een verdachte schuldig kan worden bevonden, moet worden bewezen dat hij een bepaald strafbaar feit heeft gepleeg…
Verschillende vormen van rechtsgedingVerschillende vormen van rechtsgedingHet kan ons allemaal overkomen. Een rechtszaak. Voor de meeste onder ons klinkt dit als een dreiging. Maar dat is de onw…
Strafbeschikking voor verkeersdelictenStrafbeschikking voor verkeersdelictenStel dat je als automobilist een (zwaardere) verkeersovertreding of verkeersmisdrijf hebt begaan. Als je betrapt bent, k…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Activedia / Pixabay
  • Richtlijn meineed OM https://www.om.nl/organisatie/beleidsregels/overzicht-0/index/@88282/richtlijn-3c/ , laatst bezocht op 19 januari 2016;
  • Brochure: https://www.rechtspraak.nl/SiteCollectionDocuments/U-bent-getuige-in-een-strafproces.pdf, laatst bezocht op 18 januari 2016
  • Cijfers meineed: https://www.rechtspraak.nl/Uitspraken-en-nieuws/Themas/Meineed, laatst bezocht op 17 januari 2016;
  • Wet vorm van de eed: http://wetten.overheid.nl/BWBR0001881/geldigheidsdatum_16-03-2023, laatst bezocht op 18 januari 2016;
  • Betekenis achter de eedaflegging: http://www.ekvandoorne.com/images/stories/file/RMThemis_artikel.pdf, laatst bezocht op 19 januari 2016;
  • De jeugdige getuige: http://dare.uva.nl/cgi/arno/show.cgi?fid=461101, laatst bezocht op 18 januari 2016;
  • Richtlijn strafvordering meineed: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2015-4408.html, laatst bezocht op 18 januari 2016;
  • BARP: http://wetten.overheid.nl/BWBR0006516/HoofdstukII/geldigheidsdatum_18-01-2016, laatst bezocht op 18 januari 2016;
  • Afbeelding bron 1: GDJ / Pixabay

Reageer op het artikel "Eedaflegging en meineed: de onware verklaring en de getuige"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Meus
Laatste update: 22-09-2016
Rubriek: Wetenschap
Subrubriek: Recht en wet
Bronnen en referenties: 10
Schrijf mee!