InfoNu.nl > Wetenschap > Recht en wet > Klokkenluider en misstanden op het werk of in de organisatie

Klokkenluider en misstanden op het werk of in de organisatie

Klokkenluider en misstanden op het werk of in de organisatie Een klokkenluider brengen ondermijnende praktijken op het werk of in een organisatie aan het licht. De overheid heeft hen nodig om zulke wantoestanden te kunnen opsporen. Er heerst twijfel of de huidige regelingen klokkenluiders afdoende bescherming bieden. Melders van wantoestanden ondervinden namelijk veel negatieve gevolgen vanwege hun optreden. De overheid is er alles aan gelegen om het fenomeen klokkenluider in goede banen te leiden, zodat ernstige feiten (blijvend) kunnen worden opgespoord. Een volgende stap is noodzakelijk, omdat anders een onmisbare bron opdroogt. Ondanks betrokkenheid van de ombudsman, allerhande regelingen en het uitvoeren van evaluaties, blijft het haperen rondom de hulpverlening aan melders. Welke maatregelen heeft de overheid per 1 juli 2016 genomen om dit te verhelpen?

Inhoud


De noodklok luiden of aan de bel trekken zijn oud Hollandse uitdrukkingen. Zij verwijzen naar vroegere waarschuwingssystemen en zijn synoniemen voor waarschuwingen tegen gevaarlijke of acute situaties. Deze zegswijzen zijn oud, maar nog behoorlijk actueel. De hedendaagse klokkenluider waarschuwt tegen misstanden, die hij tegenkomt op het werk of in een organisatie. Deze misstanden blijven anders ongezien voor de buitenwacht. Vanwege de negatieve publiciteit rondom de lotgevallen van klokkenluiders na het doen van een melding, heerst twijfel of melden van misstanden wel een slimme zet is. Keer op keer leert de geschiedenis namelijk dat een melder aan het kortste eind trekt. Kernbegrippen als nobel streven, vechten tegen windmolens en diverse doemscenario’s in de werkomgeving – de zogeheten verklikkersrol – vormen een wankele basis om vol overtuiging een melding te doen. De klokkenluiders van het eerste uur en hun levensloop (fictief of waargebeurd) zijn wat dat betreft memorabel. Wie waren zij?

Bekende klokkenluiders, fictie en werkelijkheid

De beroemdste, fictieve klokkenluider van allemaal is Quasimodo – de gebochelde klokkenluider van de Parijse Notre Dame – een figuur uit een boek van Victor Hugo (1802 -1885). Het boek heeft als hoofdthema de wreedheid van maatschappelijk onrecht. Vanwege de symboliek is de stap naar de hedendaagse maatschappelijke klokkenluider snel gemaakt: de dappere melder van misstanden, die juist vanwege zijn nobele daad het onderspit delft. Helaas is het tragisch figuur 'klokkenluider' niet bij fictie gebleven. Een bekende Nederlandse klokkenluider van weleer is Eduard Douwes Dekker (Multatuli), die de wantoestanden in voormalig Nederlands-Indië aan de kaak stelt. Eerherstel blijft uit voor hem en hij wordt zijn leven lang achtervolgd door schuldeisers. Het lijkt de rode draad te zijn in het leven van zijn hedendaagse soortgenoten. Op internet staan diverse websites met o.a. het langslepende odyssee van Fred Spijkers en de lotgevallen van Wikileakswoordvoerder Julian Assange. Vermeldenswaard is de trend om volledig anoniem te lekken op bijvoorbeeld Publeaks of zoals met de Panama Papers is gebeurd. Een alternatief wellicht ter bescherming van de informant?

Wet klokkenluiders per 1 juli 2016

Update: Op 1 juli 2016 is de wet huis voor klokkenluiders in werking getreden. Vanaf 1 juli 2016 genieten klokkenluiders wettelijk officiële bescherming met behulp van allerlei overheidsmaatregelen.

Wat is een klokkenluider?

De term klokkenluider heeft een ruime definitie nodig, omdat een melding een breed scala aan omstandigheden kan betreffen. Dit zorgt voor de volgende opsomming, waarbij de term 'misstanden' zeer ruim dient te worden opgevat (zo betreft het onder meer illegale of immorele praktijken, wangedrag, disfunctioneren en onrecht). Een klokkenluider is een persoon (medewerker of getuige), die al dan niet anoniem met het doel een misstand op te lossen:
  • als medewerker misstanden in zijn bedrijf of organisatie openbaar maakt;
  • als persoon van binnen de organisatie misstanden openbaar maakt;
  • als persoon van buiten als belanghebbende misstanden openbaar maakt.

Arbeidsconflicten en melders

Een arbeidsrechtelijk conflict is niet een misstand. Klokkenluiders hebben in eerste instantie geen conflict met hun werkgever, zij doen melding van een maatschappelijke misstand. Een melding kan uiteraard uitlopen op een conflict: een arbeidsconflict is niet de crux van het probleem, het is het gevolg van een melding. De term 'werkgever' dient ruim te worden opgevat. Het is belangrijk om vooraf te toetsen of daadwerkelijk sprake is van een klokkenluider of niet.

Misstanden op het werk of in de organisatie

Inmiddels zijn bibliotheken volgeschreven met beschouwingen over de term 'misstand'. Daarnaast hanteren organisaties veelal in hun klokkenluidersregeling een eigen definitie voor deze term. De betekenis is heel breed en kan bijvoorbeeld schade betreffen aan of gevaar voor personen. Te denken valt aan milieudelicten, of fraude, ernstige mismanagement, structurele intimidatie of discriminatie. Een opsomming van maatschappelijke misstanden is in feite vanuit zijn aard onbeperkt te noemen.

Aangifteverplichting voor ambtenaren en openbare colleges

Mensen die kennis hebben van een maatschappelijke misstand, moeten dat meestal eerst intern melden. Zulke meldingen worden gedaan aan hun werkgever of leidinggevende, of een aangewezen vertrouwenspersoon. Artikel 162 wetboek van strafvordering (Sv) houdt zelfs een aangifteverplichting in voor openbare colleges en ambtenaren om aangifte te doen van misstanden. De eerste redactie van het artikel dateert uit 1926, daarna is het in 1984 aangepast:

“Openbare colleges en ambtenaren die in de uitoefening van hun bediening kennis krijgen van een misdrijf met de opsporing waarvan zij niet zijn belast, zijn verplicht daarvan onverwijld aangifte te doen, met aangifte van de tot de zaak betrekkelijke stukken, aan de officier van justitie of aan een van zijn hulpofficieren,
a. indien het misdrijf (...)”


Het doel van dit wetsartikel is om de handhaving van de integriteit van het overheidsapparaat te borgen. Het artikel houdt verband met het intensiveren van de aanpak van ambtelijke corruptie (Nota corruptiepreventie). In 2008 wordt het rapport 'Ambtscriminaliteit aangeven?' uitgebracht, waarin onder meer de heersende onduidelijkheid tussen de ambtelijke aangifteplicht en de klokkenluidersregeling wordt besproken. Er wordt namelijk weinig aangifte gedaan. De beleidsreactie op het rapport stelt, dat onbekendheid met het wetsartikel de aangifteplicht mogelijkerwijs parten speelt. De overheid besluit daarom te investeren in voorlichting. Zo wordt artikel 162 Sv in het voetlicht gezet en tegelijkertijd de relatie tot de klokkenluidersregeling verhelderd. De vraag is natuurlijk of daarmee voorbij wordt gegaan aan het feit, dat die bekendheid mogelijk wel aanwezig was, maar dat de vrees voor de nadelige gevolgen voor terughoudendheid zorgde en nóg zorgt. De lage respons op de onderzoeksvragen kan daarbij een teken aan de wand zijn geweest.

Regelingen klokkenluider

Nederland heeft in de loop der tijd een wirwar aan regelingen en instanties voor klokkenluiders opgebouwd. Het maakt de materie behoorlijk complex en weinig transparant. Toch is het belangrijk een opsomming van de regelingen te geven, als referentie- en ijkpunt van het fenomeen 'klokkenluider'. Een tijdlijn naar jaartal geeft wat dat betreft daarbij houvast. De vertroebeling wordt mede veroorzaakt, doordat bepaalde organisaties een andere naam krijgen of zijn samengevoegd. Aangezien in eerste instantie de publieke en private sector gescheiden trajecten zijn, is de tijdlijn ook zo opgesplitst weergegeven.

De publieke sector

  • (2001) Regeling procedure inzake het omgaan met een vermoeden van een misstand voor rijksambtenaren;
  • (2001 en verder) Soortgelijke regelingen voor andere overheden komen tot stand zoals: de gemeentelijke overheden, de waterschappen, de provinciale overheden, defensie en de politie;
  • (2002) Meldinstantie Commissie Integriteit Overheid (CIO) voor rijksambtenaren wordt in het leven geroepen;
  • (2006) Voor gemeentes wordt de Commissie Klokkenluiders Gemeentelijke Overheid (CKGO) als meldpunt ingesteld;
  • (2008) Publicatie van het evaluatierapport klokkenluidersregelingen publieke sector, Universiteit van Utrecht;
  • (2010) Vernieuwde klokkenluidersregeling treedt in werking: 'het besluit melden vermoeden van misstanden voor rijk en politie';
  • (2012) Commissie advies –en verwijspunt Klokkenluiders (tijdelijke maatregel);
  • (2012) CIO wordt OIO Onderzoeksraad Integriteit Overheid;
  • (2013) CKGO wordt omgedoopt tot de Commissie Klokkenluiders Decentrale Overheid (CKDO);
  • (2013) Wetsvoorstel Huis voor Klokkenluiders nr 33.258;
  • (2014) Fusie tussen CKDO en OIO. Gaan als OIO samen verder;
  • (2015) Wetsvoorstel 34.105 zijnde aanpassingen op nr 33.258;
  • (2016) Wetsvoorstellen 33. 258 en 34. 105 worden aangenomen;
  • (2016) Evaluatie van het adviespunt klokkenluiders en onderzoeksraad (OIO);
    • (juli 2016) Huis voor Klokkenluiders opent zijn deuren, invoering van de wetsvoorstellen nrs 33. 258 en 34.105;
    • (juli 2016) OIO is opgenomen in het Huis voor Klokkenluiders;
    • (juli 2016) De tijdelijke maatregel Commissie advies –en verwijspunt Klokkenluiders vervalt.

De private sector

  • (2001) Onderzoeksrapport – Weg-vd-Klokkenluider-IVA-Tilburg;
  • (2003) Stichting van de Arbeid (STAR) stelt voorbeeld “Verklaring inzake omgaan met vermoedens van misstanden in particuliere ondernemingen” op;
  • (2004) Code Tabaksblat (gedragscode beursgenoteerde bedrijven);
  • (2006) Evaluatierapport ACORYS klokkenluidersregelingen particuliere sector;
  • (2007) Initiatieffonds voor klokkenluiders wordt een halt toe geroepen;
  • (2008) Brief TK met voorstellen klokkenluiders inclusief fonds en schadevergoeding;
  • (2009) Negatief advies STAR over het instellen centraal extern onderzoekscommissie;
  • (2010) Instellen van landelijke commissie advies-en verwijspunt klokkenluiders;
  • (2010) Instellen van stichting expertgroep klokkenluiders.

Na het doornemen van beide lijsten, is de conclusie dat het een ondoorzichtige brij niet bepaald overdreven te noemen. Een aantal onderdelen verdienen een korte toelichting.

Evaluatie regelingen in 2008

Het eindrapport van de Evaluatie klokkenluidersregelingen publieke sector (2008) laat zien, dat klokkenluiders onder de bestaande regelingen onvoldoende bescherming genieten:

“De regelingen zijn primair gericht op het bevorderen van het intern melden van misstanden en niet op het beschermen van klokkenluiders. De regelingen kennen zeer uitgebreide voorschriften en procedures voor het doen van meldingen, maar kennen niet of nauwelijks voorzieningen voor het bieden van (rechts)bescherming aan klokkenluiders”.

Over de CIO is het rapport niet optimistisch gestemd. De gang naar de CIO is "zeer onaantrekkelijk" en het CIO "vervult geen enkele rol van betekenis bij het opsporen van misstanden." Een onafhankelijk instituut zoals de Nationale Ombudsman heeft meer vertrouwen, blijkt uit onderzoek van de rapporteurs. Hierop sluit de wetgever aan.

Commissie advies- en verwijspunt klokken luiden (het Adviespunt)

Op grond van de evaluatie(s) wil de overheid een uniforme regeling opstellen voor beide sectoren. De “Commissie advies- en verwijspunt klokken luiden” wordt daarom in het leven geroepen (verder het Adviespunt), met als wettelijke basis het tijdelijk besluit Commissie advies- en verwijspunt klokken luiden. Het Adviespunt is een onafhankelijke organisatie. Het richt zich op alle werkenden in Nederland, zowel binnen de overheid als het bedrijfsleven. Te denken valt aan (ex)werknemers, ondernemers, uitzendkrachten, klanten of leveranciers. Het Adviespunt adviseert niet alleen (vertrouwelijk) maar verwijst klokkenluiders naar bestaande instanties. De commissie doet geen onderzoek naar aanleiding van meldingen. Het biedt geen specifieke ondersteuning. Enige financiële bijstand behoort niet tot de mogelijkheden. De wetgever pakt gemis op deze punten deels aan met het wetsvoorstel 'Huis voor Klokkenluiders'.

Wetsvoorstel 33.258 (Het Huis voor Klokkenluiders)

In 2013 wordt het plan opgevat om de positie van klokkenluiders in de wet op te nemen om hun positie te versterken. Het verstrikt raken in langdurige, juridische procedures met de bijbehorende, onvermijdelijke financiële problemen, vormen een grote hindernis om meldingen te doen en dit moet anders, vindt de wetgever. Een klokkenluider levert immers een onmisbare bijdrage aan de taakstelling van het openbaar ministerie (OM). De kans is groot, dat het doen van meldingen van misstanden anders opdroogt. Op 1 juli 2016 is het aangepaste wetsvoorstel wet geworden.

Wetsvoorstel 34.105 als novelle

Tijdens de behandeling van het wetsontwerp 33. 258 klinken bedenkingen tegen onderdelen van het voorstel. Een aangepaste wetsvoorstel wordt opgesteld (34.105) om daaraan tegemoet te komen. Het wetsvoorstel 34.105 is – wat men in de politiek – een 'novelle' noemt. Het is een manier om wetsontwerpen die al bij de Eerste Kamer liggen nog aan te passen, zodat zij zonder verdere problemen alsnog kunnen worden aangenomen. Het Huis voor Klokkenluiders opent juli 2016 zijn deuren.

Wat doet het Huis voor Klokkenluiders?

Het Huis voor Klokkenluiders (het Huis) geeft advies aan werknemers en doet onderzoek naar vermoedens van misstanden. Het toetst vooraf of daadwerkelijk sprake is van een klokkenluider of niet. Deze adviesfunctie is voor alle klokkenluiders: “zowel voor werknemers als voor degenen die anders dan uit dienstbetrekking arbeid verrichten of hebben verricht”, aldus de Eerste Kamer op 1 maart 2016. Dit is een nieuwe, meer hulpverlenende (hands on) aanpak vergeleken met die van het Adviespunt.

Het Huis is als volgt opgezet:

  • Het Huis is een (publiekrechtelijk) zelfstandig bestuursorgaan;
  • Het Huis is meldpunt voor zowel de publieke als de private sector;
  • Het Huis doet na melding onderzoek naar een vermoedelijke misstand;
  • Het Huis houdt eerst een vooronderzoek. Is voldoende “bewijs”aanwezig om tot een misstand te concluderen? (pre weeg). Externe expertise kan worden ingeroepen;
  • Het Huis houdt na een positieve pre weeg een hoofdonderzoek (onafhankelijke feitenonderzoek);
  • Het Huis gebruikt bevoegdheden (horen van getuigen en het inzien van documenten), die overeenkomen met de bevoegdheden van de Nationale Ombudsman;
  • Het Huis maakt een openbaar rapport met de uitkomsten van het onderzoek met concrete aanbevelingen;
  • Het concept kan worden aangepast aan de opmerkingen van de werkgever of verzoeker (melder);
  • De werkgever bericht hoe de concrete aanbevelingen worden uitgerold;
  • Het OM bepaalt of er aanleiding is voor een strafrechtelijk onderzoek.

Fonds voor Klokkenluiders

Het Fonds voor Klokkenluiders is komen te vervallen in het wetsontwerp.

Kernpunten van de nieuwe wetgeving

Het Huis is wettelijk gescheiden in een adviestak én een onderzoekstak. Het werkt samen het het OM en toezichthouders op basis van samenwerkingsprotocollen. In het protocol worden ook zaken verwerkt als het nemo tenetur-beginsel. Het OM vraagt geen informatie aan het Huis tijdens de adviesperiode. De onderzoeksbevoegdheden zijn verschillend voor de twee sectoren. Alle werkgevers met personeel aantal van 50 personen of meer, zijn verplicht een klokkenluidersregeling te hebben. Het Adviespunt en de OIO gaan samen op in het Huis.

Hindernissen

Het Fonds voor Klokkenluiders is geschrapt. Dit is mogelijk een handicap bij schrijnende gevallen. Het neerleggen van de bewijslast bij de klokkenluider met betrekking tot het vereiste van goede trouw, kan de rechtspositie van de melder ondermijnen. Het is bij de behandeling duidelijk geworden dat de persoon die zich als klokkenluider meldt geen beroep kan doen op immuniteit voor strafvervolging voor zaken die hij zelf fout heeft gedaan. De hoofdvraag blijft: opent het Huis voor Klokkenluiders op tijd zijn huis of is het door de tijd ingehaald en zet de trend om anoniem via internet misstanden te melden door? Ook daar kan niet volledige anonimiteit worden gegarandeerd!
© 2016 - 2017 Meus, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Wet Huis voor klokkenluiders: minimumeisen voor werkgeversWet Huis voor klokkenluiders: minimumeisen voor werkgeversZijn er binnen jouw organisatie tenminste vijftig werknemers in dienst, dan ben je verplicht een klokkenluidersregeling…
Brandmelder: het plaatsen en kopen van een rookmelderBrandmelder: het plaatsen en kopen van een rookmelderHet is verstandig om een rookmelder in huis te hebben. Daarbij kunnen levens worden gered. Het hoeft niet veel te kosten…
Emotionele schade groter dan financiele schade na inbraak ofEmotionele schade groter dan financiele schade na inbraak ofWij zijn goed verzekerd tegen verzekerbare onheilen. Na een inbraak of een brand krijgt u de waarde van de vermiste of b…
Wat is een conflictWat is een conflictIn de kranten en op televisie zien we dagelijks voorbeelden van een conflict. Dit kan een arbeidsconflict zijn, een rege…
Waarom rookmelders in huis installeren?Zodra u brand in huis ziet ontstaan is er voldoende tijd om te vluchten. Helaas blijkt in de praktijk dat bewoners vaak…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: TooMuchCoffeeMan / Pixabay
  • https://vng.nl/onderwerpenindex/arbeidsvoorwaarden-en-personeelsbeleid/integriteit/brieven/fusie-ckgo-en-onderzoeksraad-en-gewijzigde-voorbeeldregeling-melding-vermoeden-misstand
  • https://www.adviespuntklokkenluiders.nl/voor-wie-is-het-adviespunt/
  • https://www.adviespuntklokkenluiders.nl/bescherming/
  • http://www.werknemersbijdeoverheid.nl/overzicht-inhoud/klokkenluider/initiatiefwet-bescherming-klokkenluiders
  • https://nl.wikipedia.org/wiki/De_klokkenluider_van_de_Notre_Dame_(boek)
  • https://www.nationaleombudsman.nl/trap-na-voor-de-klokkenluider
  • http://typo3.vara.nl/uploads/media/evaluatiezelfreguleringklokkenluiders.pdf
  • https://www.eerstekamer.nl/9370000/1/j9vvhwtbnzpbzzc/vjlcj40orur5/f=y.pdf
  • http://www.onderzoeksraadintegriteitoverheid.nl/misstand-melden/veelgestelde-vragen/
  • https://nl.wikipedia.org/wiki/Novelle_(wetgeving)
  • http://www.onderzoeksraadintegriteitoverheid.nl/fileadmin/Redacteuren/Documenten/Meldingsregelingen-aansluiting/Toelichting_Gewijzigde_modelregeling_Vermoeden_misstanden_gemeenten.pdf
  • http://www.werknemersbijdeoverheid.nl/overzicht-inhoud/integriteit/ambtscriminaliteit-aangeven
  • http://www.bijzonderstrafrecht.nl/wp-content/uploads/klokkenluiders.pdf
  • http://www.integriteitoverheid.nl/fileadmin/BIOS/data/Publicaties/Downloads/Ambtscriminaliteit%20aangeven%20_beleidsreactie%20rapport.pdf (brief hirsch ballin)
  • Nota corruptiepreventie
  • http://wetten.overheid.nl/BWBR0030492/2015-06-11
  • http://http://docplayer.nl/7017751-Wetsvoorstel-huis-voor-klokkenluiders-16-mei-2014.htmldspace.library.uu.nl/handle/1874/320033
  • http://expertgroepklokkenluiders.nl/wp/wp-content/uploads/SAMENVATTING-STAT.DOELST.-TAKEN.pdf, laatst bezocht op 22 maart 2016.
  • http://expertgroepklokkenluiders.nl/wp/wp-content/uploads/200111Onderzoeksrapport-Weg-vd-Klokkenluider-IVA-Tilburg.pdf, laatst bezocht op 22 maart 2016;
  • http://www.onderzoeksraadintegriteitoverheid.nl/home/, laatst bezocht op 8 augustus 2016;
  • https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2016-147.html, laatst bezocht op 8 augustus 2016.
  • Afbeelding inleiding: Pixabay toomuchcoffeeman

Reageer op het artikel "Klokkenluider en misstanden op het werk of in de organisatie"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Meus
Laatste update: 11-03-2017
Rubriek: Wetenschap
Subrubriek: Recht en wet
Bronnen en referenties: 23
Schrijf mee!