De Tweede Wereldoorlog: De atoombom

Terwijl de geallieerde invasietroepen bezig waren te oefenen voor een laatste massale aanval op het Japanse eilandenrijk in de zomer van 1945, liep de oorlog plotseling en op dramatische wijze ten einde. Op 6 augustus wierp een B-29 bommenwerper een atoombom af boven de Japanse stad Hiroshima met desastreuze gevolgen. Drie dagen later trof de stad Nagasaki hetzelfde lot. Op 14 augustus gaf Japan zich over en tekende op 2 september de capitulatievoorwaarden.

De atoombom

De B-29 bommenwerper die op die bewuste 6e augustus 1945 boven Hiroshima een atoombom afwierp droeg de weinig passende naam Enola Gay, genoemd naar de moeder van de gezagvoerder. Het vliegtuig was speciaal aangepast, d.w.z. lichter gemaakt, zodat het op grotere hoogte kon vliegen buiten bereik van het Japanse afweergeschut. De uraniumbom van 4400 kg, die cynisch 'Little Boy' werd genoemd, werd om 8.15 uur 's ochtends afgeworpen en kwam op 600 m boven de grond tot ontploffing. De inwoners van Hiroshima waren juist weer de schuilkelders uitgekomen nadat het luchtalarm, veroorzaakt door een Amerikaans verkenningsvliegtuig, was opgeheven. In een oogwenk werden 70.000 mensen gedood en liepen naar schatting 70.000 anderen afschuwelijke brandwonden en verminkingen op als gevolg van de hitte die de ontploffing veroorzaakte. Velen van hen zijn later hieraan alsnog bezweken. Als gevolg van de radioactieve straling liep het dodental op tot 145.000 eind 1945. Stralingsziekten zoals leukemie eisen tot decennia na de ramp slachtoffers door de vertraagde radioactieve werking. Van de eens zo bloeiende industriestad Hioroshima werden 13 km² binnen enkele seconden door de enorme luchtdrukgolf in puin gelegd. Het Vredesmonument of de Atoombomkoepel (Genbaku Dome) is één van de weinige gebouwen dat overeind is blijven staan en is het decor voor de jaarlijkse herdenking.

De capitulatie van Japan

Drie dagen daarna, op 9 augustus, viel de stad Nagasaki aan dezelfde snelle vernietiging ten prooi. Door de atoombom werden hier bijna 5 km² verwoest, 36.000 mensen gedood en 40.000 mensen gewond. De volgende ochtend verzocht de Japanse regering de geallieerden om uitleg van de term 'onvoorwaardelijke overgave', omdat men wilde weten of keizer Hirohito afstand van de troon zou moeten doen. De geallieerden antwoordden hierop dat dit een maatregel was die aan het Japanse volk moest worden overgelaten. Hirohito bleef keizer en Japan gaf zich op 14 augustus over. Op 2 september 1945 tekenden vertegenwoordigers van Japan in de baai van Tokio aan boord van het Amerikaanse slagschip Missouri de capitulatie-overeenkomsten. Generaal MacArthur tekende namens de geallieerden. Tienduizenden Japanse burgers waren dood of verminkt. Als er inderdaad een invasie was uitgevoerd, zouden honderdduizenden, misschien wel miljoenen soldaten van zowel de VS als Japan gesneuveld zijn. Het besluit van de VS om tot het werpen van de atoombom over te gaan berustte ten dele op het -vaak aangevochten- denkbeeld dat als het toch niet anders kon, er beter duizenden of tienduizenden dan een veelvoud daarvan konden sterven.

De atoomtheorieën

Wat was eigenlijk die atoombom voor een wapen die de oorlog zo snel en op zo'n wereldschokkende manier deed eindigen? De atoomtheorieën die zouden leiden tot het scheppen van de atoombom, vonden hun oorsprong rond 1890, toen natuurkundigen zoals Antoine Henri Becquerel en Wilhelm K. Röntgen met onderzoekingen op dit gebied begonnen. Pas tegen het einde van de 30-er jaren ontdekten de natuurkundigen hoe zij uraniumatomen konden splitsen door een bombardement met neutronen, aangezien vastgesteld was dat de gespleten atomen dan energie en weer nieuwe neutronen afgaven. De natuurkundige Enrico Fermi was van mening dat de door een dergelijke splitsing vrijgekomen neutronen een kettingreactie van geweldige kracht konden veroorzaken. In 1939 stelde Albert Einstein de Amerikaanse president Roosevelt schriftelijk op de hoogte van de mogelijkheden van kernenergie. In zijn brief drong hij erop aan dat de VS een verdere research ter hand zouden moeten nemen. Uit inleidende studies bleek dat Einstein het bij het rechte eind had, en in 1942 werd overgegaan tot het Manhattan Project voor de vervaardiging van de atoombom.

De ontwikkeling van de atoombom

In haast ingerichte laboratoria onder de schelle lampen van een ongebruikt stadion van de universiteit van Chicago gingen Fermi en zijn collega's koortsachtig aan het werk. Op 2 december 1942 -een mijlpaal in de geschiedenis van de natuurkunde- produceerden zij de eerste door de mens veroorzaakte kettingreactie na atoomsplitsing. Na dit succes in de laboratoria werden enorme installaties gebouwd om grote hoeveelheden voor splitsing geschikt materiaal aan te maken. Omdat de experimenten geheim moesten blijven werd dit materiaal verscheept naar het Manhattan Project Weapons Research Laboratory in Los Alamos, New Mexico, waar het door experts werd omgezet in de eerste atoomwapens. Veel wetenschappers werkten mee aan de ontwikkeling van het nieuwe wapen, in totaal wordt het aantal medewerkers aan het project geschat op 130.000. Op 16 juli 1945 werd de eerste atoombom ter testing tot ontploffing gebracht nabij Alamogordo in de woestijn van New Mexico. Het experiment had succes en nog geen maand later viel de atoombom op Hiroshima. Een tijd lang was Amerika het enige land dat het geheim van het atoomwapen kende. In 1949 testte de Sovjet Unie echter een eigen atoombom. Sindsdien zijn meer landen toegetreden tot wat met grimmige humor de 'atoomclub' wordt genoemd. In 1970 kwam het Non-Proliferatieverdrag tot stand, omdat steeds meer landen in het bezit kwamen van de technologie tot het ontwikkelen van kernwapens. Er kwam een wereldwijd verbod op atoomproeven. Het verdrag is gericht tegen de verspreiding van kernwapens. De nucleaire technologie voor vreedzaam gebruik (o.a. kernenergie) is wel toegestaan. Het Internationaal Atoomagentschap (IAEA), een VN-orgaan, is belast met de controle op de naleving hiervan, onder meer door middel van inspecties.