De galg en de wetenschap

De galg en de wetenschap De wetenschap is niet te stuiten. In vervlogen tijden ging het er in sociaal en maatschappelijk opzicht zeer heftig aan toe om de wetenschap ruim baan te kunnen geven. Zoals in de geneeskunde. Deze tak van wetenschap is gefundeerd op eerdere onderzoeken en zou in de afgelopen eeuwen (16de-19de eeuw) nooit zo’n hoge vlucht hebben genomen als er geen mogelijkheden tot autopsie waren geweest. De mens van binnen bekijken, was echter een groot probleem. Praktisch niemand wilde zijn lichaam na de dood ter beschikking stellen aan de wetenschap. Alleen de lijken van de terdoodveroordeelden kwamen in aanmerking. Het stoffelijk overschot van menigeen die aan de galg de dood vond, kwam op de snijtafel van de chirurgijnen terecht. Maar de vraag vanuit de wetenschap was groot. Groter dan het aanbod...

Inhoud


De galg, de wetenschap en de chirurgijnsgilden

Bezoekers van musea voor oude kunst zullen ze regelmatig tegenkomen: schilderijen waarop keurig geklede geneesheren rondom een tafel staan waarop een opengesneden lijk ligt. Anatomieles in vervlogen dagen, eeuwen geleden. Van de 16de tot begin 19de eeuw werden daar vaak gehangenen voor uitgekozen. Mensen in Nederland, zoals in andere Europese landen, die aan de galg de dood hadden gevonden, kwamen in veel gevallen in handen van chirurgijnsgilden, in een periode dat de kennis over de anatomie van het menselijk lichaam nog in de kinderschoenen stond.

Andreas Vesalius (1514-1564) / Bron: Attributed to Jan van Calcar, Wikimedia Commons (Publiek domein)Andreas Vesalius (1514-1564) / Bron: Attributed to Jan van Calcar, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Anatomielessen uit vroeger tijden

De Belgische arts en anatoom Andreas Vesalius (1514-1564) was een belangrijke grondlegger van de anatomie, tevens auteur van het allesomvattende werk De humani corporis fabrica libri septem (Zeven boeken over de bouw van het menselijk lichaam). Ten overstaan van andere geleerden en geïnteresseerden leverde hij als een van de eerste onderzoekers met zijn beroemde anatomielessen het overtuigende bewijs dat de anatomische zienswijzen uit de Oudheid niets met de werkelijke anatomie van het menselijk lichaam te maken hadden.

Hippocrates

Een van de vaandeldragers uit de vroege periode was natuurlijk Claudius Galenus (129-199), een Grieks/Romeinse arts die aan de basis stond van de westerse geneeskunde en die ook het gedachtegoed van Hippocrates aangaande de temperamentenleer omarmde. Een leer waarbij ervan werd uitgegaan dat het menselijk lichaam gevuld was met de lichaamssappen (humores) slijm, zwarte en gele gal en bloed. Nou moet gezegd zijn dat Galenus alleen op dieren anatomieles uitvoerde, zoals varkens en runderen. Tot in de Italiaanse Renaissance (vanaf de 14de eeuw) was het immers streng verboden om in dode menselijke lichamen te snijden. De illegale anatomische praktijken die her en der plaatsvonden waren slechts ter vermaak van besloten adellijke kringen. Met wetenschap stonden die 'lessen' in geen verhouding. Ze werden als zodanig ook niet geaccepteerd. Maar daar kwam snel verandering in.

Theatrum anatomicum

De wetenschap stond niet stil. De anatomielessen van de wetenschappelijke pionier Andreas Vesalius en andere onderzoekers kregen steeds meer navolging van andere geneesheren in Europa. Er moest iets gebeuren, want er ontstond een groot tekort aan 'lesmateriaal', om het maar eens oneerbiedig te zeggen. Vrijwilligers die zich na de dood wilden laten opensnijden, en waarvan de stoffelijke resten in de vuilnisbakken van het theatrum anatomicum terechtkwamen, waren om begrijpelijke redenen zeer dun gezaaid. Voor de meesten was het een waar schrikbeeld. Steeds vaker werden lichamen uitgekozen van mensen die aan de galg waren gestorven.

Geneeskundestudenten
Het anatomisch theater was een groot vertrek in de vorm van een theater, waar colleges werden gegeven. Midden in dat vertrek stond een tafel waarop een lijk was gelegd, menselijk of dierlijk. Rondom bevonden zich verhoogde tribunes waar geneeskundestudenten toekeken en lering kregen. Anatomische theaters waren vaak voorzien van verdiepingen en balkons om ruimte te scheppen voor grote aantallen toeschouwers.

Anatomieles gegeven door Dr. F. Ruysch, schilderij uit 1670 van Adriaen Backer / Bron: Adriaen Backer, Wikimedia Commons (Publiek domein)Anatomieles gegeven door Dr. F. Ruysch, schilderij uit 1670 van Adriaen Backer / Bron: Adriaen Backer, Wikimedia Commons (Publiek domein)
Wetenschappelijke doeleinden
Het eerste anatomisch theater bevindt zich in de Noord-Italiaanse Universiteit van Padua, gebouwd in 1594. In Nederland verscheen het eerste theater in Leiden: het Theatrum Anatomicum uit 1596. De afgebeelde anatomieles op het befaamde schilderij Anatomische les van Dr. Nicolaas Tulp, geschilderd door Rembrandt, werd gegeven in het Anatomisch Theater te Amsterdam (de Waag). De Spaanse koning Philips II bepaalde in 1555 dat het Amsterdamse Chirurgijnsgilde eenmaal per jaar een lijk mocht opensnijden voor wetenschappelijke doeleinden. Maar alleen in de winter, wanneer het koud was en het lijk niet snel ontbond. Later werd dat wettelijke aantal gestaag groter. De anatomielessen werden toen tevens zeer frequent bezocht door de gegoede (rijke) burgerij. Aanwezig zijn bij een anatomische sessie was immers peperduur, ondanks de wettelijke bepalingen daaromtrent.

Christelijke begrafenis versus de galg

Een van de achterliggende problemen inzake het anatomische ontleedwerk op gehangenen had te maken met de families van de slachtoffers. De families wilde hun naasten een christelijke begrafenis geven. Wie aan de galg letterlijk werd opgevreten door de kraaien, en verteerd in stukken op de grond viel (of in stukjes gesneden tijdens een anatomieles), kon de wederopstanding aan het einde der tijden wel vergeten, dan was er geen hoop meer op een goed hiernamaals. De Wederopstanding, een karakteristiek dogma van de drie Abrahamistische godsdiensten (christendom, jodendom, islam), vindt naar verluidt plaats op de Dag des Oordeels. Alle mensen sinds de aardse verschijning van Adam zullen dan herrijzen en geoordeeld worden door God.

Bewusteloos
Het was dan ook niet vreemd dat de familie alles in het werk stelde om het lijk zo snel mogelijk van de galg te halen en de rust van het graf te gunnen. In dat opzicht werd er vaak gemarchandeerd bij de galg. Men ging daar in alle opzichten heel ver in. Niet zelden werd de knoop van de galg zodanig gelegd dat de gehangene alleen bewusteloos raakte en dus niet zijn nek brak. Later veranderde dat toen het meedogenloze valluik zijn intrede deed. Niettemin ging het soms mis en kwam de gehangene toch op de chirurgijnentafel terecht, waarbij het scalpel iemand uit een diepe bewusteloosheid haalde waarna die persoon gillend van de pijn overeind kwam. Naarmate er meer gehangenen op de snijtafel belandden, nam dit soort vreselijke incidenten alleen maar toe.

Bron: Kalhh, PixabayBron: Kalhh, Pixabay

De galg, lijkenrovers en machtsmisbruik

De wet bepaalde het aantal gehangenen dat op de snijtafel mocht worden bestudeerd. De christelijke ethiek verbood dat echter, gelet op het algemene geloof in de wederopstandng op de Dag des Oordeels. De vraag van de wetenschap naar lijken groeide kortom gestaag, maar het aanbod was klein. Zowel van de kant van vrijwiligers als het zeer beperkte aantal beschikbare gehangenen. De wetenschap was echter niet te stuiten. Langzaam ontaardde de zucht van de geneesheren naar 'wetenschappelijk materiaal' in een soort bodysnatching, waarbij illegaal graven werden geopend.

Ziekenhuizen

De ziekenhuizen hadden zo hun eigen vraag naar lijken voor de opleiding van hun studenten tot chirurgijn. Een arts mocht zich immers pas volleerd noemen als hij in zijn studietijd minstens één lijk had opengesneden en op wetenschappelijke wijze ontleed. Het werd een waar gevecht om lijken. De wetenschap had er steeds meer nodig. De schaarsheid ervan dreef de prijs op. De schouten, grafdelvers en beulen verdienden een goede boterham aan deze handel terwijl de wanhopige burgerij er alles aan deed om familie en vrienden van de snijtafel te houden.

Corruptie

De corruptie voerde aldus hoogtij. Een opmerkelijke stap werd in 1752 gezet door de Engelse overheid, die op de hand was van de chirurgijnen. Ze vaardigde een wet uit die bepaalde dat sommige veroordeelden meer straf verdienden dan alleen de galg of een andere executiemethode. Een geniale zet. Feitelijk was dat een verbeurdverklaring van het lijk ten behoeve van de wetenschap, want de rechter kon met deze wet een extra straf toevoegen aan zijn oordeel. De chirurgijnen waren daar uitermate tevreden over. Noem het een soort wettelijk handjeklap tussen notabelen (geneesheren, rechters en politici). Door gebrek aan steun van de overheid kwamen de ziekenhuizen er karig vanaf en moesten maar zien hoe ze aan hun lijken kwamen waarop de studenten konden oefenen. In Europa stond de 18de eeuw tot begin 19de eeuw in het teken van lijkenrovers en corrupte grafdelvers. Er werden zelfs moorden gepleegd om maar aan voldoende lichamen te komen.

Bron: Qimono, PixabayBron: Qimono, Pixabay

Einde van de doodstraf

Ook in Nederland waren makelaars en kooplui druk in de weer om ‘versche waar’ te bemachtigen. Dat had veelal te maken met een decreet uit 6 maart 1795, waarin verordend werd dat lichamen na de terechtstelling aan de galg vrijwel meteen moesten worden afgenomen en een christelijke begrafenis dienden te krijgen.

Wet op de lijkbezorging
In de 19de eeuw volgde de Wet op de lijkbezorging (1869), een wet die in de jaren twintig van deze eeuw nog steeds van kracht is, aangevuld met een aantal bepalingen (1991). Ook het aantal vrijwilligers die hun lichaam ter beschikking wilde stellen aan de wetenschap nam sterk toe. De wet uit 1869 werd een jaar later gevolgd door de afschaffing van de doodstraf.

Lees verder

© 2020 Orion, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
De afschaffing van de doodstraf in NederlandDe afschaffing van de doodstraf in NederlandOp 31 oktober 1860 werd in Maastricht Johannes Nathan terechtgesteld. Hij was de laatste in Nederland die onder het gewo…
Galgen, vroeger hadden veel steden en dorpen hun eigen galgAls tegenwoordig iemand ter dood wordt veroordeeld door ophanging wekt dat wereldwijd afschuw. Zo’n 5 eeuwen geleden had…
Rembrandts groepsportretten van een anatomische lesRembrandts groepsportretten van een anatomische lesRembrandts eerste groepsportret, De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp (1632), is wereldberoemd. Ruim twintig jaar la…
Gerechtigheid zonder beulmijn kijk opGerechtigheid zonder beul'De doodstraf kan niet worden opgelegd.' Zo luidt artikel 114 van de grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden. Ruim…

David Adair: de echte raketman op avontuur in Area 51David Adair: de echte raketman op avontuur in Area 51David Adair was al, volgens eigen zeggen, vanaf zijn zevende met kwantumfysica bezig. Op zijn elfde bouwde hij zijn eers…
AUTEC: de Area 51 van de Amerikaanse marine op Andros-eilandAUTEC: de Area 51 van de Amerikaanse marine op Andros-eilandNiet alleen de Amerikaanse luchtmacht heeft een mysterieuze basis maar ook de Amerikaanse marine heeft een tot de verbee…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Servicelinket, Pixabay
  • https://nl.wikipedia.org/wiki/Anatomisch_theater
  • https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/historie-van-de-doodstraf~b14a42253/
  • http://www.geschiedenisbeleven.nl/de-anatomische-les/
  • https://nl.wikipedia.org/wiki/Galg
  • Afbeelding bron 1: Attributed to Jan van Calcar, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Afbeelding bron 2: Adriaen Backer, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Afbeelding bron 3: Kalhh, Pixabay
  • Afbeelding bron 4: Qimono, Pixabay

Reageer op het artikel "De galg en de wetenschap"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Orion
Gepubliceerd: 16-03-2020
Rubriek: Wetenschap
Subrubriek: Onderzoek
Special: Dood
Bronnen en referenties: 9
Schrijf mee!