InfoNu.nl > Wetenschap > Natuurverschijnselen > Oplichtende gordijnzwammen

Oplichtende gordijnzwammen

Oplichtende gordijnzwammen Gordijnzwammen komen over de hele wereld voor en behoren tot het meest soortenrijke geslacht van plaatjeszwammen: Cortinarius. Momenteel worden er zon 2000 soorten herkend. Hun variabele uiterlijk heeft reeds menig onderzoeker de gordijnen ingejaagd. Ze bezitten echter allemaal een vezelig "gordijn" over hun jonge plaatjes. Opmerkelijk is dat sommige gordijnzwammen gaan oplichten wanneer ze worden blootgesteld aan ultraviolet licht.

Zwammen in de disco

In een donkere ruimte met ultraviolet licht gaan bepaalde zwammen oplichten, zoals kleren onder "blacklight" in een discotheek. In het geval van gordijnzwammen is er sprake van fluorescentie. Daarbij wordt kortgolvig ultraviolet licht door chemische stoffen in de zwam omgezet in kleuren met langere golflengten die door de mens kunnen worden gezien. Het ultraviolet zelf - waarvan de naam "voorbij violet" betekent - valt buiten het bereik van het menselijk gezichtsvermogen. Het wordt door de ooglens tegengehouden om het netvlies te beschermen tegen de hoogenergetische straling die ermee gepaard gaat. Bijen kunnen ultraviolet wel zien en dat helpt hen bij de herkenning van bloemen en bloemdelen die geschikt zijn om nectar uit te puren.

Goedkope manier van opsporen

Om fluorescentie bij gordijnzwammen waar te nemen, is geen duur labomateriaal nodig. Het kan ook met lampen die worden gebruikt om bankbiljetten te controleren of postzegels te identificeren. Postzegels worden fluorescerend gemaakt om het automatisch sorteren van zendingen te vergemakkelijken. Om oplichtende gordijnzwammen te zien, kan zowel "langgolvig UV" met een golflente van 365 nanometer (Moser 1983), als "kortgolvig UV" van 250 nm de klus klaren (Miyauchi & Fujimoto 2007). Op een recente mineralenbeurs, waar fluorescerende steentjes werden tentoongesteld in een verduisterde bak, was een lamp van 366 nm te koop voor 15 euro. Van fluorescerende zwammen hadden de mineralogen nog nooit gehoord.

Paddenstoelenkleurstof

In de jaren 1970 werden alcoholische en waterige extracten van verpulverde gordijnzwammen bekeken met speciale microscopen, die toepasselijk fluorescentiemicroscopen worden genoemd. De oplichtende stoffen werden geëxtraheerd met behulp van methanol en petroleumether, om ze vervolgens verder te zuiveren en te identificeren. Dit gaf onder meer aanleiding tot de wettelijke registratie als "Pilzpigment" (paddenstoelenkleustof) van geelgroen oplichtende stof leprocybin (Kopanski et al. 1982). Vandaag is deze stof verkrijgbaar op talrijke websites die vaak fysische en chemische eigenschappen vermelden, maar geen enkele info over het gebruik!

Dodelijk nierfalen

Een blauw fluorescerende stof in de nieren van een kind dat was overleden na consumptie van de gordijnzwam Cortinarius orellanus (Bouska et al. 1980) trok de aandacht van de medische wereld. Het uitgelokte orellanine-syndroom kan een dodelijk nierfalen veroorzaken. Het kan echter twee tot maar liefst twintig dagen duren vooraleer vergiftiginsverschijnselen optreden, wat een vroegtijdige diagnose uiteraard bemoeilijkt. Een paddenstoelengids omschrijft het lot van de slachtoffers als volgt: "Geïntoxiceerden die het overleven moeten een levenslange nierdialyse ondergaan of uitkijken naar een mogelijkheid tot niertransplantatie" (Eyssartier & Roux 2011). Door zichtbaar licht wordt orellanine spontaan omgezet in orelline, dat blauw fluoresceert na bestraling met UV-licht en op die manier kan worden opgespoord.

Goed en kwaad in de zwammenwereld

Het giftige orellanine in bepaalde gordijnzwammen is nauw verwant aan paraquat, een veel gebruikt herbicide dat recent werd gekoppeld aan de ziekte van Parkinson bij landbouwers (Mandel et al. 2012). Gordijnzwammen hebben gelukkig niet alleen giftige kantjes. Ze zorgen ook voor een betere voeding en gezondheid van bomen waarmee ze innig samenwerken (Smith & Read 2008).
© 2015 - 2019 Miradal2, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Giftige Paddenstoelen (Zwammen)Giftige Paddenstoelen (Zwammen)Paddenstoelen komen voor in wel honderden soorten. In de herfst kom je wonderlijke en prachtige paddenstoelen en zwammen…
Geeft de inkt van mijn markeerstift licht? - fluorescentieHoe komt het dat een spaarlamp vijf tot zes keer meer energie levert dan een gloeilamp? Hoe komt het dat de inkt van een…
Herfst hobby: paddenstoelen zoekenHerfst hobby: paddenstoelen zoekenHet zoeken van paddenstoelen is in Nederland erg goed mogelijk. Sommige paddenstoelen zijn eetbaar, maar bij het identif…
Druiven en rozijnen: levensgevaarlijke snacks voor hondenDruiven en rozijnen: levensgevaarlijke snacks voor hondenSinds 1989 worden er bij het Amerikaanse vergiftigingencentrum voor dieren APCC gevallen beschreven van honden die vergi…
CO vergiftiging voorkomen en herkennenCO vergiftiging (of koolstofmonoxide vergiftiging) maakt elk jaar tientallen doden. Dit valt te wijten aan het 'stille'…
Bronnen en referenties
  • Bouska I, Rehanek L, Motycka K & Veselsky J (1980) Detection of UV-fluorescence in renal tissues in Cortinarius orellanus poisoning (Prukaz UV-fluorescence ve tkanich ledviny u otravy pavucincem plysovym - Cortinarius orellanus Fr.). Ceska Mykologie 34 (4): 188-190
  • Eyssartier G & Roux P (2011) Le guide des champignons - France et Europe. Belin
  • Mandel JS, Adami HO & Cole P (2012) Paraquat and Parkinson's disease: an overview of the epidemiology and a review of two recent studies. Regulatory Toxicology and Pharmacology 62(2):385-92
  • Matthies L, Laatsch H & Pätzold W (1991) Fluoreszenzstoffe aus Cortinarius rubellus Cke. Steroide statt nephrotoxischer Cyclopeptide. Zeitschrift für Mykologie 57(2): 273-280
  • Moser M. (1983) Keys to Agarics and Boleti (English translation). Roger Phillips
  • Miyauchi S & Fujimoto T (2007) A new species of Cortinarius sect. Orellani from Japan. Mycoscience 48: 122-124
  • Peintner U, Moncalvo J.-M & Vilgalys R (2004) Toward a better understanding of the infrageneric relationships in Cortinarius (Agaricales, Basidiomycota). Mycologia 96(5): 1042-1058
  • Richard JM, Ravanel P, Cantin D (1987) Phytotoxicity of orellanine, a mushroom toxin. Toxicon 25(3):350-354
  • Smith SE & Read DJ (2008) Mycorrhizal symbiosis Third edition. Academic Press (Elsevier)
  • Kopanski L, Klaar M & Steglich W (1982) Pilzpigmente, 40. Leprocybin, der Fluoreszenzstoff von Cortinarius cotoneus und verwandten Leprocyben (Agaricales). Liebigs Annalen der Chemie 7: 12801296

Reageer op het artikel "Oplichtende gordijnzwammen"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Miradal2
Gepubliceerd: 16-02-2015
Rubriek: Wetenschap
Subrubriek: Natuurverschijnselen
Bronnen en referenties: 10
Schrijf mee!