InfoNu.nl > Wetenschap > Sterrenkunde > Protuberansen en filamenten

Protuberansen en filamenten

Protuberansen en filamenten Protuberans Een protuberans is een uitbarstende, mat oplichtende boog gloeiende materie, losbrekend uit het zonneoppervlak. Van protuberansen is nog maar weinig bekend. Ze kunnen minuten of maanden duren, in stand gehouden door enorme magnetische velden. Ze kunnen elektriciteitscentrales en radioverkeer lamleggen en veroorzaken onder andere het noorderlicht.

Omschrijving

Hun materie bestaat uit waterstof, helium en zwaardere materialen zoals calcium en natrium. Vaak zijn protuberansen grillig van vorm, lijkend op een lus. Als zon gloeiende wolk verschijnt tegen de achtergrond van de zonneschijf oogt hij donkerder en draderig en heet dan filament. Protuberans heet hij, als hij voorbij de rand van de zonneschijf steekt. Ze zijn reusachtig, zon honderd miljoen ton zwaar, soms 50.000 a 100.000 kilometer uitstekend, dat is dan tot tien procent van de diameter van de zon. Ze kunnen maanden oud worden, maar ook enkele minuten. Met het blote oog zijn ze alleen bij een zonsverduistering te zien; daarbuiten met speciale filters en lenzen.

Zonnevlammen

Aangenomen wordt dat sommige protuberansen ontstaan door zonnevlammen. Dat zijn explosies op het zonneoppervlak doordat er een leemte ontstaat in de magnetische velden waardoor energie kan ontsnappen. Hoe en waarom precies deze ontstaan, wordt momenteel nog onderzocht. Sommige zonnevlammen zijn zo intens dat daardoor op aarde elektriciteitscentrales en radioverbindingen kunnen uitvallen. Zonnevlammen, protuberansen en andere verschijnselen als zonnevlekken en zonnebevingen zijn nog nauwelijks begrepen zaken. Veel van wat zich in of op de zon afspeelt is onbekend.

Verschillende vormen

Er zijn twee vormen bekend: rustende protuberansen met een vorm die zich vaak maandenlang nauwelijks wijzigt. Ze treden
vaak op vlakbij zonnevlekken, en worden door sterke magnetische velden opgeroepen en in hun vorm gehouden. Daarbij stroomt materie langst de magnetische banen ver boven het zonneoppervlak, waardoor deze afkoelt en donkerder schijnt dan de omgeving. Eruptieve protuberansen of coronale massa-uitwerpingen, ook actieve protuberansen genoemd, duren slechts minuten of uren. Deze solaire uitbarstingen slingeren energie met snelheden tot 1000 kilometer per seconde de ruimte in. Soms ontstaan ze uit rustende protuberansen, die na de uitbarsting meestal weer hun oude vorm aannemen.

Waarneming

Ongeveer elke elf jaar treden bijzonder sterke protuberansen op. In die periode zijn protuberansen aan de polen met het blote oog waar te nemen. Je ziet dan niet de protuberansen, maar een afgeleide ervan, een weerverschijnsel dat bekend staat als het noorder- of zuiderlicht als bijvoorbeeld noorderlicht. Bij een volledige zonsverduistering tonen protuberansen zich meer direct, als grote bogen die hoog het heelal in stormen. Vroeger waren dat de enige gelegenheden waarbij je ze kon observeren. Tegenwoordig zijn apparaten ontwikkeld die een soort kunstmatige zonsverduistering laten zien, waardoor de protuberansen altijd kunnen worden waargenomen.

Ontdekking

Protuberansen werden eind 19de eeuw ontdekt als zelfstandig verschijnsel na een onderzoek van zonlicht door de Fransman Jules Janssen en de Brit Sir Joseph Norman Lockver. Op 18 augustus 1868, tijdens de zonsverduistering van die dag, ontdekten de wetenschappers een gele lichtstraal die duidelijk zichtbaar was in de toen zichtbare protuberansen. Een dergelijke straal kende geen gelijke in de laboratoria op aarde en moest dus wel van een speciaal milieu op de zon afkomstig zijn. Dit type straal werd D3 genoemd, en werd sindsdien gebruikt door astronomen om bijzonderheden over het magnetisch veld van de zon te weten te komen en om fysieke kenmerken van protuberansen beter te kunnen bepalen.
© 2010 - 2019 Betelgeus, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Noorderlicht, zonnestorm en zonnewindWat is het noorderlicht? Het noorderlicht is een opmerkelijke gekleurde hemel tijdens heldere nachten. Noorderlicht onts…
Onze fantastische zon: van zonnevlek naar noorderlichtOnze fantastische zon: van zonnevlek naar noorderlichtOp 1 november 2015 publiceerde NASA een film met de zon en haar activiteit in de hoofdrol. De zon, voor ons gevoel een o…
Het noorderlichtHet noorderlichtAls er uitbarstingen van plasmawolken gaande zijn op de zon dan kan een hoeveelheid geladen deeltjes met behulp van de o…
Myosine- en actinefilamenten en sliding filament theoryDe sarcomeren waaruit onze skeletspieren zijn opgebouwd, bestaan de myofilamenten actine en myosine. Het in en uit elkaa…
Waar en wanneer is het noorderlicht te zien?Waar en wanneer is het noorderlicht te zien?Het noorderlicht is een spectaculaire lichtshow die zich afspeelt bovenin het noordelijk halfrond. Het is een toeristisc…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Rogilbert, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Reageer op het artikel "Protuberansen en filamenten"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Betelgeus
Gepubliceerd: 16-03-2010
Rubriek: Wetenschap
Subrubriek: Sterrenkunde
Bronnen en referenties: 1
Schrijf mee!